Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Gaaf communicatie. Op Posted on 16 februari, 2011by

Zomaar een artikel op Telegraaf.nl. Over voetbalclub AZ, die spits Jonathas
‘liever kwijt dan rijk is’ en ‘er geen oren naar heeft hem aan een Braziliaanse club te verhuren’, omdat hij het ‘heeft verbruid’. Het zijn formuleringen die je zonder meer clichés kunt noemen. Wat moeten we ervan vinden? Over de voor- en nadelen van clichés.

Clichés hebben een slechte naam

Wanneer noem je een uitdrukking een cliché? Op die vraag bestaat geen eenduidig antwoord. De een vindt ‘trouwe viervoeter’ maar een overdreven benaming voor een hond; de ander vindt het juist mooi. En wat te denken van ‘een bakkie leut’, of ‘kroost’? Sommige van dit soort uitdrukkingen zijn algemeen geaccepteerd, zoals ‘morgen weer een dag’, ‘welverdiende rust’, en ‘groen licht geven’. Ook ‘liever kwijt dan rijk zijn’ van Telegraaf.nl valt misschien in die categorie. Maar het blijven clichés: uitdrukkingen die zo vaak zijn gebruikt, dat ze inmiddels hun beste tijd hebben gehad. Van Dale spreekt over ‘dooddoeners’. Clichés hebben een slechte naam.

 Clichés duiken overal op

Ook al hebben clichés een slechte naam, je komt ze toch geregeld tegen. In alle mogelijke tekstgenres, dus niet alleen in de koppen van De Telegraaf of in schreeuwerige reclames. Wie kent niet de ‘pittoreske dorpjes’ uit de toeristische folders en de ‘uitdagende functie’ in de sollicitatiebrief? Of openingszinnen als ‘wat heb je mooie ogen’, die vrouwen om de oren vliegen. Een snelle zoektocht langs online nieuwsberichten levert het volgende op: ‘in de rode cijfers raken’, ‘druk op de ketel zetten’ en ‘ziekenauto’s rijden af en aan’.

 Clichés ‘versieren’ alledaagse woorden

Het is duidelijk wat deze clichés doen: ze vervangen eenvoudige en authentieke woorden door kleurrijkere alternatieven. Ze hebben een versierend effect. ‘Verorberen’, ‘soldaat maken’ of ‘nuttigen’ is duidelijk anders dan simpelweg ‘eten’. Een cliché maakt een alledaags woord grappiger of  levendiger. En dat is dan ook wat schrijvers ermee willen en dénken te bereiken. Burger en De Jong stellen in hun Handboek Stijl: “Sommige schrijvers kunnen het niet over hun hart verkrijgen om iemand te laten lopen. Liever laten ze hen de benenwagen nemen of lijn 2” (2002, p. 258).

 Ingewikkelde teksten makkelijker maken

Een andere functie van clichés zit ‘m in hun bekendheid. Wanneer je als schrijver snel begrepen wilt worden, kun je hier slim op inspelen met een cliché. Neem het voorbeeld van Telegraaf.nl. Hoewel misschien niet erg origineel en mooi, duidelijk en begrijpelijk zijn de formuleringen wel. Clichés worden gebruikt om ingewikkelde teksten luchtiger te maken. Daarom zien we ze vaak terug in nieuwsberichten. Zo vaak zelfs, dat we in veel gevallen niet eens meer doorhebben dat het clichés zijn.

 Nederlanders ergeren zich aan clichés

De voordelen van clichés staan onder druk van de nadelen. Madelon Kooijmans van Creativecopywrite schreef eerder op Tekstblog.nl over clichés in e-mails: “Clichézinnen gaan ten koste van de creativiteit,” en “Een bericht vol clichés lijkt eerder een automatisch gegenereerd bericht.” Nederlanders zijn over het algemeen niet dol op versleten uitdrukkingen. Jean-Pierre Geelen, mediaredacteur bij de Volkskrant, spreekt over clichés in de journalistiek als ‘creatieve armoe’. In 1997 maakte hij een top-100 van de meest irritante clichés in vakblad De Journalist. Daarin onder meer: ‘kogel door de kerk’, ‘nek-aan-nekrace’, ‘de noodklok luiden’, ‘zoveel is duidelijk’ en ‘de telefoon staat roodgloeiend’. Irritant, of niet?

 Clichés vertekenen de werkelijkheid

Een ander nadeel van clichés is dat ze de werkelijkheid vertekenen. Want openingszinnen vliegen uiteraard niet letterlijk ´om je oren´ en je kunt je afvragen of je rust echt ´welverdiend´ is. We zijn geneigd deze clichés te gebruiken, omdat ze het meest voor de hand liggen. Maar dit wil niet zeggen dat ze het meest geschikt zijn (Burger en De Jong, 2002). Er zijn vaak nauwkeuriger beschrijvingen te geven dan de herkenbare clichés. Bovendien brengen ‘gewone’ woorden vaak authentieke gevoelens, waarnemingen en ervaringen met zich mee. Die gaan bij het gebruik van clichés verloren.   

Wel of geen clichés gebruiken?

De meeste adviesboeken raden het gebruik van clichés af. Toch blijft het voor veel schrijvers lastig er niet op terug te vallen. Ze willen ‘dooddoeners’ vermijden, maar tegelijkertijd levendig en afwisselend schrijven. Alledaagse woorden voldoen daarbij niet, is vaak de gedachte. Ten onrechte, volgens Burger en De Jong: “Afwisseling in woordkeus is belangrijk, maar dat kan zonder clichés. Wees niet bang voor gewone woorden.” (2002, p.258) Renkema gaat nog een stapje verder:

 “Schrijvers die hun gedachten en gevoelens nauwkeurig onder woorden willen brengen, doen er goed aan geen uitdrukkingen of zinswendingen te gebruiken waarvan de betekenis uitgesleten is door overmatig gebruik. Neem dus niet het voortouw of een hobbel, houd geen druk op de ketel, zet niets op de rails [..]”

Spelen met het cliché

Tot slot: sommige uitdrukkingen zijn moeilijk vervangbaar. In zo’n geval kun je ervoor kiezen clichés wel te gebruiken, maar op een bijzondere manier, door ze een ‘twist’ te geven. Met zo’n speling laat je als schrijver zien dat je het cliché herkent. Dit zorgt voor een verrassing, waardoor je een versleten cliché in een andere vorm nieuw leven inblaast. Renkema geeft daarvan een simpel voorbeeld: in plaats van ‘morgen is er weer een dag’, ‘morgen is er weer een avond’. Spannender is het voorbeeld van Cees Nooteboom, dat Burger en De Jong geven:

 ”De zon is nu machtig boven de bomen geklommen, wie ooit de woorden ‘koperen ploert’ bedacht heeft was een groot dichter.” (2002, p.259)

 Op dit effectieve gebruik na, is het dus verstandig de omstreden stijlfiguur te vermijden. Om het met een cliché te zeggen: less is more

Verder lezen

  • Burger, P. en P. de Jong (2002), Handboek stijl: adviezen voor aantrekkelijk schrijven. Den Haag: Sdu Uitgevers.
  • Geelen, J.P. (1997), ‘Clichés: het topje van de ijsberg’ in: De journalist, 12 december 1997, pp. 18-21.
  • Renkema, J. (2002), Schrijfwijzer. Den Haag: Sdu Uitgevers.

Reacties

6 Responses over “Clichéwoorden: doen of laten?”

  1. Een ex-collega van mij, Marie-José Tops, eindredacteur van het personeelsblad van onze organisatie, gebruikte vaak en met veel plezier het briljante (en volgens mij echt door haar bedachte) statement: “Een goed cliché, daar doe je jaren mee”. Meestal om haar mening kracht bij te zetten dat een bepaalde formulering misschien een cliché was, maar dat het daarmee nog niet aan kracht inboette. Ik kan me niet heugen dat ze ongelijk had.

  2. […] Dit blogartikel was vermeld op Twitter door echttekst, Frederieke Anema, Christiaan W. Lustig, Boudewijn Bugter, Olga Leever en anderen. Olga Leever heeft gezegd: #schrijftip Wel of geen clichés gebruiken in je tekst? RT @tekstblog: blog van Pauline Zwemmer. http://bit.ly/gd0Qqs […]

  3. […] Bij schrijftrainingen leer je woordherhaling voorkomen. Bijvoorbeeld door in een volgende zin een verwijswoord met een vergelijkbare betekenis te gebruiken. Neem de volgende passage uit een eerder Tekstblog-artikel: […]

  4. […] dat doet haakt je lezer meteen af. Voor dat soort schrijven weet hij ook wel een roman te vinden. Over clichés verscheen eerder een artikel op Tekstblog. Clichés als ‘alle zeilen bijzetten’, of ‘aan de bel trekken’ waren ooit een mooie […]

  5. […] dat doet haakt je lezer meteen af. Voor dat soort schrijven weet hij ook wel een roman te vinden. Over clichés verscheen eerder een artikel op Tekstblog. Clichés als ‘alle zeilen bijzetten’, of ‘aan de bel trekken’ waren ooit een mooie […]

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.