Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Universiteit van Amsterdam. Op Posted on 6 juni, 2013by

Rauwer 100x100Een documentaire lijkt ‘echt’ en ‘authentiek’ te zijn. Documentaires  vertellen het ‘echte verhaal’ in tegenstelling tot fictieve films. In Rauwer (2012), een documentaire van Anneloek Sollart, is te zien hoe de 15-jarige Tom en zijn moeder Francis alleen maar rauw voedsel eten. We zien een objectieve weergave van hun dagelijks leven. Toch? Hoe werkt retoriek binnen een documentaire eigenlijk?

Retoriek in het kort

Retoriek wordt vaak uitgelegd als de kunst van het overtuigen. In het oude Griekenland werd dit voornamelijk belangrijk gevonden in de politiek en rechtspraak. Het was belangrijk om met welbespraaktheid een groep mensen te kunnen overtuigen van een bepaalde mening. Om dit te bereiken zijn verschillende theorieën ontwikkeld, zoals de retoriek van Aristoteles in zijn boek Ars Rhetorica. Hij analyseert retoriek aan de hand van drie punten, namelijk: ethos, pathos en logos. Deze drie punten benoemen het creëren van emotie bij het overbrengen van een tekst (Schellens, 2010 p. 82-89). Ook in documentaires wordt door de manier van vertellen emotie overgebracht.

Kenmerken van een documentaire

Wat precies de definitie van een documentaire is, daarover wordt de laatste jaren binnen de wetenschap veel gesproken. Volgens Bill Nichols, Amerikaanse filmwetenschapper en toonaangevend criticus op het gebied van documentaires, is het verschil tussen fictiefilm en documentaire niet zo groot als vaak wordt aangenomen (Nichols, 2010 p. 6). De eerste definitie van een documentaire is “creative treatment of actuality” van de vroege documentairemaker John Grierson (Nichols, 2010 p. 6).

Hiermee geeft Nichols de aanzet om tot een genuanceerdere en scherpere definitie van documentaire te komen. Volgens hem zijn algemeen bekende ideeën over documentaire een goed vertrekpunt. Aan de hand van drie stellingen geeft hij een verfijnde uitleg over het maken van documentaire. De stellingen zijn als volgt:

  1. Documentaires gaan over realiteit: ze gaan over iets wat echt is gebeurd.
  2. Documentaires gaan over echte mensen.
  3. Documentaires vertellen verhalen over wat er in de echte wereld gebeurt.

Deze stellingen moeten wel genuanceerd worden. Fictiefilms gaan bijvoorbeeld ook vaak over iets wat echt is gebeurd (Nichols, 2006 p. 7-11).

Documentaire en realiteit

Met het definiëren van documentaire kom je al snel op de vraag: in hoeverre laat een documentaire de realiteit zien? Vanuit de drie eerdergenoemde standpunten lijkt een documentaire altijd de ‘echte’ wereld te laten zien, met ‘echte’ situaties en ‘echte’ mensen. Ook hier is ruimte voor kritiek; het laten zien van een gebeurtenis betekent nog niet dat het een kopie van de werkelijkheid is. De aanwezigheid van een camera kan ervoor zorgen dat mensen anders reageren. Bovendien kunnen beelden nooit de gehele context van een situatie laten zien. Documentaire is daarom geen reproductie van de werkelijkheid, maar een representatie van de wereld waar wij deel van uitmaken (Nichols, 2006 p. 13 & Bruzzi, 2000 p. 9).

Retoriek binnen een documentaire

Gezien het feit dat een documentaire geen reproductie, maar een representatie van de werkelijkheid is, moet er binnen een documentaire sprake zijn van een eigen voice. Dit concept kan als volgt uitgelegd worden: de specifieke manier waarop de film laat zien hoe hij (de film) naar de wereld kijkt (Nichols, 2006 p. 68). Dit gebeurt op vele manieren, denk hierbij aan camerastijl, montage, geluid, muziek en letterlijk voice in voice-over. Met deze filmische middelen drukt de maker een eigen stempel op de documentaire. De maker bepaalt hoe een situatie of persoon in beeld wordt gebracht. Deze keuzes hebben allemaal invloed op het uiteindelijke beeld dat de documentaire representeert. Hiermee kun je dus stellen dat elke documentaire een verborgen mening of boodschap van de maker bevat (Nichols, 2006 p. 75).

Retoriek in Rauwer

Rauwer1De documentaire Rauwer uit 2012 van Anneloek Sollart deed veel stof opwaaien. De 15-jarige Tom die met zijn moeder alleen maar rauw voedsel eet en later in de documentaire thuis wordt gehouden omdat hun levensstijl op school niet begrepen wordt, spreekt kennelijk tot de verbeelding. Op het eerste gezicht lijkt Rauwer een objectief beeld te geven door verschillende kanten van het verhaal te vertellen. Zo zie je Tom en zijn moeder, maar ook artsen en diëtisten in het ziekenhuis, vader en broer in Engeland en opa en oma die vlakbij wonen. Ook Bureau Jeugdzorg en de rechtbank komen in beeld. Deze personen worden allemaal gefilmd tijdens hun dagelijkse bezigheden. De beelden worden afgewisseld en op een bepaalde manier gemonteerd zodat er een verhaal ontstaat. De beelden bevatten ook korte interviews met de maker. De maker geeft zelf geen duidelijke mening of commentaar. Toch is het verhaal dat de documentaire vertelt door de maker bedacht en ‘geconstrueerd’ door middel van montage. Daarom zou je kunnen zeggen dat een documentaire, hoe observerend de stijl ook is, nooit objectief kan zijn. De mening van de maker zit verstopt in de tekst van de mensen die wel aan het woord komen.

Retorische analyse Rauwer

Om te laten zien hoe er gebruik wordt gemaakt van retoriek binnen een documentaire geef ik een aantal voorbeelden uit Rauwer. Hierin komt naar voren hoe de maker, in dit geval Anneloek Sollart, bepaalde middelen inzet om haar verhaal te vertellen.

ARTS & TOM

Rauwer5 TomDe maker monteert aan het begin van de documentaire beelden met gesproken tekst van de kinderarts, naast beelden van Tom die een videospel speelt. De kinderarts vergelijkt de groeicurve van Tom met die van een ondervoed kind in Afrika. Deze boodschap kan als schokkend worden ervaren en is bewust naast het beeld van een rustig spelende Tom gemonteerd. Hiermee kan de maker empathie (pathos) creëren voor de 15-jarige jongen. Je zou kunnen zeggen dat hij hier als slachtoffer wordt afgeschilderd. Het kan ook zijn dat de kijker een ander gevoel krijgt van de gemonteerde beelden, maar je kunt in ieder geval stellen dat de beelden van de kinderarts bewust worden afgewisseld met beelden van Tom. Dit heeft een bepaald effect op de kijker.

REPRESENTATIE NEDERLANDSE AUTORITEITEN

Je kunt ook een verschil ontdekken tussen het in beeld brengen van de Nederlandse autoriteiten[1] en de organisatoren en bezoekers van het Raw Food Event dat naar voren komt in de documentaire. De artsen worden in een mediumshot (kader vanaf het middenrif omhoog) aan het woord gelaten en zijn ook als artsen te herkennen door bijvoorbeeld een witte jas. Je zou dit als ethos kunnen beschrijven. De artsen noemen woorden als: verwaarlozing, tekortkoming en ondervoeding. Vervolgens is er iemand van de Raad voor de Kinderbescherming die benadrukt dat, als een arts zegt dat “iets niet goed is”, er iets ernstigs aan de hand is. Doordat deze beelden elkaar opvolgen kunnen de genoemde woorden een extra lading krijgen. Er kan geen twijfel over bestaan dat de Nederlandse autoriteiten zich ernstige zorgen maken over de gezondheid van Tom. 

REPRESENTATIE RAW FOOD EVENT

Bij het in beeld brengen van het Raw Food Event wordt voornamelijk gefocust op de omgeving en de sfeer van de ruimte. Ook worden bijvoorbeeld vaak de (blote) voeten van deze mensen in beeld gebracht. Hiermee lijkt de maker te willen zeggen dat dit gegeven belangrijk is om als kijker een kloppend beeld van de situatie te krijgen. De voeten van de arts komen daarentegen nooit in beeld. Wat filmisch verder opvalt bij het in beeld brengen van dit event, is dat de bezoekers vaak van bovenaf (high-angle shot) worden gefilmd. Vanuit de filmtheorie wordt dit vaak geanalyseerd als het ‘op iemand neer kijken’ (Pramaggiore, 2008 p. 140). Nu hoeft het niet zo te zijn dat de maker daadwerkelijk een neerbuigend beeld wil neerzetten, maar duidelijk is wel dat deze beelden erg verschillen met de beelden van de Nederlandse autoriteiten.

INTERVIEWSTIJL

Een derde opvallend punt in de documentaire is de interviewstijl. Er worden veel deskundigen op het gebied van geneeskunde en jeugdzorg aan het woord gelaten. Dit gebeurt in een traditionele interviewsetting, namelijk een mediumshot van de geïnterviewde en de interviewer is buiten beeld. De andere kant van het verhaal wordt bijna volledig verdedigd door Francis, die nooit in een dergelijke interviewsetting wordt benaderd. Naast Francis zijn er ook geen verdere deskundigen op het gebied van rauw eten die aan het woord komen. Vanuit een analytisch perspectief zou je kunnen verdedigen dat hiermee een subjectief standpunt wordt gesuggereerd. Namelijk: neem het alternatieve rauw eten minder serieus dan de algemeen bekende leefstijl.

Dus: de rauwe werkelijkheid?

Rauwer3De voorbeelden zijn mogelijke interpretaties die je als kijker aan de besproken beelden kunt toekennen. Ik wil hier dan ook geen oordeel vellen over de richting die je als kijker van Rauwer in geduwd wordt. Wat ik heb willen laten zien, is dat de gebruikte filmische middelen en de keuzes van de maker in monteren, geluid, setting en dergelijke, de voice van de documentaire creëren. Hiermee wil ik aangeven dat er binnen het documentairemaken verschillende retorische manieren zijn om een verhaal over te brengen. Het ‘echte’ en ‘authentieke’ imago van documentaire zou wat mij betreft in twijfel getrokken moeten worden. Dus nee, de documentaire is geen rauwe werkelijkheid!

KIJK ZELF!

Veder lezen

Bruzzi, Stella. “Introduction.” New Documentary. A Critical Introduction. Londen, New York: Routledge, 2000. 1-8.

Nichols, Bill. Introduction to Documentary. Second edition. Bloomington: Indiana University Press, 2010.

Prammagiore, Maria en Tom Wallis. Film a Critical Introduction. Tweede editie. Londen: Laurence King Publishing Ltd, 2008.

Schellens, P.J. en M. Steehouder (red.). Tekstanalyse. Methoden en toepassingen. Tweede druk. Assen: Van Gorcum, 2010.

[1] Onder de noemer Nederlandse autoriteiten, schaar ik zowel artsen en diëtisten als de Raad voor de Kinderbescherming, Bureau Jeugdzorg en de rechtbank.

Reacties

Er is één reactie over “De rauwe werkelijkheid?”

  1. Ik ben het eens met deze conclusie. In mijn tweet van 16 nov (na de uitzending van 1Vandaag en PenW) schreef ik al dat ik benieuwd was naar wetenschappers die de mening van moeder Francis zouden kunnen onderschrijven. Het is denkbaar dat die niet gevonden worden (als deze wetenschappers er niet zijn), maar het is wel vreemd dat Sollart blijkbaar geen poging heeft gedaan ze te vinden. Het is me in elk geval niet opgevallen dat ze hier iets over heeft gemeld. En dat rechtvaardigt de stelling dat deze documentaire een beeld schept dat niet evenwichtig is.

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.