Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Lottehuijsman.com. Op Posted on 15 juni, 2011by

Getekend poppetje houdt een bordje voor zich waar 'expert' op staatVaak worden tekstschrijvers ingezet om begrijpelijke teksten te schrijven die aansluiten bij de behoefte van lezers. Zij zijn tenslotte experts op dit gebied. Maar is dat wel zo? Onderzoek wijst uit dat tekstschrijvers en – experts zich niet goed kunnen verplaatsen in de lezer. Ze hebben last van de curse of expertise: hun kennis vormt een obstakel bij het inschatten van lezersproblemen. Dat maakt tekstevaluatie des te belangrijker.

Expert versus leek

Leo Lentz (hoogleraar Tekstontwerp en Communicatie) en Menno de Jong (hoogleraar Professionele Communicatie) verdiepten zich in de curse of expertise van tekstexperts. Uit een eerste onderzoek bleek dat tekstschrijvers slecht in staat zijn lezersproblemen vast te stellen (Lentz & De Jong, 1997). De 2 hoogleraren maakten voor dit onderzoek gebruik van een voorlichtingsbrochure die adolescenten wijst op de gevaren van alcohol. Zij vroegen 20 tekstschrijvers en 35 alcoholadviseurs te voorspellen welke delen van de tekst problemen zouden kunnen opleveren voor lezer. Ook 30 lezers uit de doelgroep werden gevraagd aan te geven welke passages zij als problematisch zagen.

Getekend poppetje dat een boek leestVoorspellingen van experts vaak onjuist

De 2 groepen experts voorspelden samen minder dan 15% van de daadwerkelijke lezersproblemen. Ze  zagen dus veel tekstfragmenten als problematisch, terwijl lezers dit helemaal niet zo ervoeren. Sterker nog: de tekstexperts voorspelden een groot aantal unieke problemen, die door geen enkele andere expert of lezer opgemerkt werden. In de brochure van 1300 woorden signaleerden de experts in totaal meer dan 400 problemen: een gemiddelde van 3 problemen per zin!

Cognitieve snelkoppelingen belemmeren realistische inschattingen

Aan de hand van wetenschappelijke literatuur kwamen Lentz en de Jong (2009) later met 5 cognitieve snelkoppelingen die het beperkte inlevingsvermogen van experts zouden verklaren.

  • Beschikbaarheid: experts zijn vaak niet in staat om tijdens het maken van een inschatting hun eigen ervaringen als leek naar boven te halen.
  • Verankering: experts zien hun eigen ervaringen met tekst als de standaard, wat hen ervan weerhoudt het perspectief van een leek aan te nemen.
  • Oversimplificatie: experts gaan vaak op de automatische piloot met tekst om, waardoor ze vergeten dat niet-experts er op een andere manier mee werken.
  • Illusie van eenvoud: experts kunnen vaak geen onderscheid maken tussen hun bekendheid met het tekstonderwerp en de begrijpelijkheid van de tekst op zich.
  • Valse consensus: experts vinden zichzelf (onbewust) als lezer representatiever dan anderen.

Experts beschikken niet over hun eigen ervaringen als leek

Met een 2e onderzoek probeerden Lentz en De Jong (2009) deze 5 snelkoppelingen te verifiëren. Zij lieten nu experts niet alleen lezersproblemen inschatten, maar confronteerden hen daarna ook met de problemen die lezers daadwerkelijk tegenkwamen. Uit de reacties die daarop volgden, bleek dat de experts de problemen vaak proberen weg te wuiven of de lezers niet serieus nemen. 2 citaten van tekstexperts illustreren dit: “Als lezers denken het beter te weten, moeten ze de tekst zelf maar schrijven” en “Het is niet de tekst die problemen oplevert, het komt door de ervaring van de lezer zelf”.

Als problemen dus al erkend worden, blijken experts te veronderstellen dat de oorzaak daarvan bij de lezer ligt. Dit alles maakt experts niet alleen tot slechte voorspellers, maar geeft aan dat ze ook moeite hebben de ernst van een probleem te bepalen en lezersproblemen serieus te nemen. De eerste cognitieve snelkoppeling – het niet beschikken over eigen ervaringen als leek – speelt daarbij een grote rol.

Papieren checklist waar 'pretest' op staatLezersproblemen vooraf vaststellen met een pretest

Het feit dat tekstschrijvers en –experts zich lastig kunnen inleven in lezers, onderstreept het belang van tekstevaluatie. Zo kunnen lezersproblemen tijdig opgespoord en verholpen worden. Dat evalueren kan door middel van een pretest, oftewel: een tekstevaluatie voorafgaand aan de definitieve tekstversie.

Evalueren met leken

In de meest ideale situatie laat je een tekst lezen aan één of meerdere personen uit de doelgroep. Dit kost echter veel tijd. Daarom is een lezer die niet tot de doelgroep behoort, en maar weinig van het onderwerp van de tekst afweet, als proefpersoon een goed alternatief.

Je kunt proefpersonen vragen de tekst te lezen en deze tegelijkertijd of achteraf te evalueren. Bijvoorbeeld door gedachten die tijdens het lezen opkomen te verwoorden of commentaar in de kantlijn te schrijven. Levert dit problemen op of wil je een tekst online laten evalueren? Dan kun je proefpersonen na het lezen van de tekst ook een vragenlijst aanbieden om bijvoorbeeld de begrijpelijkheid of aantrekkelijkheid van de tekst te meten.

Jezelf als proefpersoonTwee getekende poppetjes aan een tafel die zich een scenario voorstellen

Er zijn ook evaluatiemethoden die je als expert dwingen het perspectief van een leek aan te nemen. Een scenario is zo’n methode. Het is een situatieschets die je helpt om als niet-expert naar een tekst te kijken. Een andere manier is door een checklist af te werken. Vereiste is dan wel dat je deze samenstelt aan de hand van de eisen van de doelgroep.

Erken je zwakte

Misschien is het belangrijkste wel om je als tekstschrijver of –expert bewust te zijn van je beperkingen qua inlevingsvermogen. Jij bent een expert, wat het nu eenmaal lastig maakt om als leek een tekst te beoordelen. Weet dat je zelf niet alle lezersproblemen kunt ondervangen en neem problemen die lezers aandragen serieus. Uiteindelijk moeten zij de tekst gebruiken en is het hun mening die telt.

Meer lezen

  • Lentz, L. & De Jong, M.D.T. (1997). The evaluation of text quality: expert-focused and reader-focused methods compared. IEEE Transactions on Professional Communication, 40(3), 224-233.
  • Lentz, L., & De Jong, M.D.T. (2009). How do experts assess usability problems? An empirical analysis of cognitive shortcuts. Technical Communication, 56(2), 111-121.

Reacties

Er is één reactie over “Expertise doet afbreuk aan inlevingsvermogen tekstschrijver”

  1. Over oversimplificatie gesproken: hoe kunnen 20 tekstschrijvers wetenschappelijk representatief worden geacht? En hoe is het mogelijk om de alcohol-experts en de tekst-experts over één kam te scheren in de tweede conclusie (de vijf cognitieve snelkoppelingen). Ik juich dit wetenschappelijk onderzoek toe, en voeg er graag een doelstelling aan toe: wat is er van de verwerkte kernboodschappen
    uit de 1300 woorden daadwerkelijk blijven hangen bij de lezer? M.a.w.: is de communicatiedoelstelling bereikt? Dat is namelijk de missie van elke copywriter/tekstschrijver. Niet of de doelgroep de vaardigheid
    heeft om de tekst te lezen. Het gaat om bewustmakend lezen én vrijwillig doorlezen van de doelgroep.
    Het voorkomen van de afhakende lezen; dat vraagt om specifieke taal- en structuurtechnieken, Ik betwijfel ten zeerste of die ook onderzocht zijn; de voorspellende uitkomst is dan wellicht anders.

    Kortom: ik twijfel aan de stellige conclusies gezien de onderzoeksopzet en -methodiek.

    Overigens ben ik het wel eens met de gedachte dat we een lezer nooit moeten onderschatten, ongedacht de doelgroep. Net zoals we beperkte kwalitatieve onderzoeken nooit te veel moeten overschatten als zijnde: de waarheid.

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.