Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Universiteit van Amsterdam. Op Posted on 17 mei, 2013by

Fokke & Sukke‘Plofkip’, ‘bofkip’, ‘cookiemuur’; we hebben ze alle drie wel voorbij zien komen in het nieuws van afgelopen jaar. Wat hebben deze woorden eigenlijk met elkaar gemeen? Allereerst zijn het neologismen en daarnaast hebben ze alle drie te maken met framing, een overtuigingstechniek in de communicatie. Hoe kunnen neologismen worden ingezet als communicatietactiek?

Wat is een (ex-)neologisme?

Neologismen zijn nieuw gevormde Nederlandse woorden of woorden die aan een andere taal zijn ontleend. In het Grieks betekent ‘neo’ nieuw en ‘logos’ betekent woord. Vooral samenstellingen, samenkoppelingen en afleidingen zijn in het Nederlands zeer productieve categorieën. Taalgebruikers willen namelijk liever een nieuwe – of eigenlijk alleen maar gedeeltelijk nieuwe – betekenis leren, dan een totaal nieuw woord plus de genoemde betekenis. Dit laatste is het belangrijkste nadeel van neologismen, dat je als taalgebruiker duizenden woorden extra moet leren. (Van Boven & Dorleijn, 2008, p.138) (Reinsma, 1999, p. 7-8)

Aan de hand van neologismen worden veranderingen in de maatschappij zichtbaar. De taal is namelijk verwant aan de cultuur. Neologismen blijven hierdoor niet altijd neo. Woorden als  e-mail, spam, blog, kliko en leesvader zijn voorbeelden van ex-neologismen. Deze woorden zijn na enkele maanden in de taal opgenomen en worden nu officieel tot de taal gerekend. Woorden zijn pas officieel lid van het Nederlands als ze erkend zijn door de Taalunie en te vinden zijn in de Dikke van Dale of het groene boekje.

Het ontstaan van neologismen

Beurtbalkje bij de kassaDe Nederlandse taal wordt door ongeveer 16 miljoen mensen gesproken en geschreven. Hierdoor is het Nederlands constant in beweging; er komen voortdurend woorden bij, er vallen doorlopend woorden af, betekenissen komen en gaan, zelfs de uitspraak verandert. Kortom, taal is een levend medium. Het is wel eens voorgekomen dat een woord twee keer is ‘uitgevonden’. In 2003 kreeg het woord ‘beurtbalkje’ veel aandacht in de media. Met beurtbalkje bedoelt men het balkje dat bij de supermarktkassa tussen de boodschappen van verschillende klanten wordt geplaatst. Voor dat balkje bestond nog geen woord en daarom riep TV Gelderland haar kijkers op om er een te verzinnen. Beurtbalkje werd door onder andere Genootschap Onze Taal verkozen tot de winnaar. Wat opmerkelijk is, aangezien dit genootschap in 1996 een soortgelijke wedstrijd hield, waarin beurtbalkje ook verkozen werd tot winnaar. (Sanders, 2009, p. 33)

Het neologisme beurtbalkje ontstond omdat men dacht dat er nog geen naam voor was. De onderwerpen die de meeste neologismen opleveren zijn problemen in de samenleving, zoals de problemen met het verkeer, maatschappelijke veranderingen, schandalen en de binnenlandse politiek. (Sanders, 2009, p. 8) Media zoals het journaal, kranten en nieuwssites bespreken deze onderwerpen. Zij zijn de distributeurs van neologismen, maar ook de makers van ‘framing’.

Wat is framing?

Neologismen verspreiden zich vooral via de media. Media geven aan wat aan de orde is in het land of in de wereld. Ze vertellen en laten zien wat belangrijk is en ze zeggen hoe zaken moeten worden gezien en begrepen. Dit laatste wordt framing genoemd. Volgens De Vreese (2005) is een frame: “a central organizing idea or story line that provides meaning to an unfolding strip of events, weaving a connection among them”. Elk frame wordt aangeduid met een begrip of sleutelwoord, dat meestal een neologisme is. Hierdoor is een frame makkelijk te herkennen: “Frames can be detected by probing for particular words and visual images that consistently appear in a narrative and convey thematically consonant meanings across media and time”. (Entman, 1991, p. 7) Framing is menseigen, het zit in ons denken. We hebben referentiekaders nodig om een onderwerp te begrijpen. Media spelen hier op in. Zij brengen problemen uit de samenleving in een frame en verzinnen daar een sleutelwoord voor. Voorbeelden van framing door neologismen zijn plofkip, bofkip en cookiemuur. Deze neologismen zijn ontstaan om een probleem in de samenleving te bestrijden.

Framing door plofkip en bofkip

Plofkipcampagne Wakker DierIn februari van dit jaar is Wakker Dier gestart met de campagne tegen de zogenaamde ‘plofkip’. Deze plofkip is ontstaan door jarenlang doorfokken op steeds goedkoper vlees. Wakker Dier gebruikt bij haar campagne een breed scala aan publicitaire middelen, inclusief televisie, radio en dagbladen. Hierdoor wordt er veel aandacht gevestigd op het fenomeen plofkip en is er op internet al meer dan achtduizend keer over geschreven. Het woord plofkip is een neologisme dat door Wakker Dier wordt gebruikt om een probleem te benoemen. De media hebben het neologisme verspreid en alle gebeurtenissen rondom kippen, kippenboeren en dierenleed in een frame gebracht.

De Nederlandse Vakbond Pluimveehouders (NPV) was het niet eens met de plofkipcampagne van Wakker Dier. Volgens NPV is de Nederlandse kip een ‘bofkip’, want de omstandigheden waaronder kippen in het buitenland worden gehouden zijn beduidend slechter. Net als het neologisme ‘plofkip’ wordt ‘bofkip’ gebruikt om een probleem te karakteriseren en geeft het frame waarin het probleem zich bevindt een naam.

Neologisme cookiemuur als aandachttrekker

CookiemuurNaast de plofkip en de bofkip is cookiemuur een ander neologisme in de hedendaagse nieuwsframes. Sinds juni 2012 gelden in Nederland strengere regels voor het gebruik van cookies – de kleine bestanden die een website op de computer van een bezoeker plaatst om de pc te herkennen. Met cookies kun je voorkeuren bewaren of sitebezoek meten, maar ze worden ook gebruikt om het surfgedrag te bekijken en daarbij een passende advertentie te verkopen. Deze cookiewet zorgde voor ergernis bij sitebezoekers. Mediawebsites speelden op de ergernis in door het neologisme cookiemuur te introduceren. Hiermee bedoelen zij het scherm dat in beeld komt bij het openen van bepaalde websites, zoals nos.nl. Om dit scherm weg te krijgen moet je eerst klikken op de knop ‘Ja, ik accepteer de cookies’. Websites dreigden hun cookiemuur te verwijderen. Dit vestigde aandacht op het probleem en de aandacht bereikte ook Minister Kamp, die liet weten de cookiewet te gaan veranderen.

Neologismen in de communicatiebranche

Hoe kunnen neologismen worden ingezet als communicatietactiek? Wakker Dier, de Nederlandse Vakbond Pluimveehouders en de anti-cookiemuur-websites gebruikten neologismen als aandachttrekker om een probleem te bestrijden. Als communicatieprofessional zou je deze tactiek ook kunnen gebruiken om de aandacht van je publiek te trekken. In de reclamebranche zou je bijvoorbeeld neologismen kunnen gebruiken om een product te promoten. Je kunt je eigen frame zetten door alleen de positieve punten van het product te benoemen. Een voorbeeld is ‘glamping’. Dit neologisme staat voor glamourous camping, een luxe manier van kamperen. Het neologisme straalt positiviteit uit en overschaduwt de negatieve kanten van kamperen. De meeste neologismen kunnen dus tactisch gebruikt worden, maar het blijven ook de ‘oppimpers’ van het Nederlands.

Verder lezen

  • Boven, E. van, Dorleijn, G. (2008). Literair mechaniek : inleiding tot de analyse van verhalen en gedichten. Bussum: Uitgeverij Coutinho.
  • Entman, R.M. (1991). Sumposium Framing U.S. Coverage of International News: Contrasts in Narratives of the KAL and Iran Air Incidents. Journal of Communication, 7.
  • Reinsma, R. (1999). Neologismen. Den Haag: Sdu uitgevers.
  • Sanders, E. (2009). Van asotaks tot zedenpleger: tien jaar nieuwe woorden. Uitgeverij NRC Boeken.
  • Vreese, C.H. de. (2005). News framing: Theory and typology. Information Design Journal + Document Design, 13 (1), 51-62.

Reacties

2 Responses over “Framing door neologismen: de ‘oppimpers’ van het Nederlands”

  1. NickL says: | 19/05/2013 om 15:04

    Mooi ook hoe een woord als ‘oppimpen’ tegenwoordig gebruikt wordt als synoniem voor opknappen, terwijl dat rechtstreeks uit MTV’s Pimp my ride komt, waarin verwezen wordt naar het maken van een ‘pooierbak’.

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.