Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Universiteit van Amsterdam. Op Posted on 29 mei, 2013by

De Wereld Draait DoorStel je voor dat je op de stoel van Matthijs van Nieuwkerk zit. De felle studiolampen staan op je gericht en Willeke van Ammelrooy komt iets vertellen over de Oscars. Hoe spreek je haar aan? Er kan voorkeur zijn om te tutoyeren of vousvoyeren. Bij het aanspreken van mensen moeten er altijd keuzes worden gemaakt. Hoe maak je deze keuze bij televisie-interviews?

Beleefdheid en gezichtsverlies

In conversaties wil je naar een ander toe beleefd zijn. Ook wil je je eigen imago beschermen. Dit heeft te maken met onze reputatie: in een gesprek willen we ons eigen imago begunstigen, maar we willen niet dat de gesprekspartner aan gezichtsverlies lijdt. Dit draagt bij aan de keuze die we maken hoe we iemand aanspreken (Van Waveren 2004: 20). De presentator Matthijs van Nieuwkerk probeert hier ook rekening mee te houden. Hij moet inschatten wanneer het wenselijk of onwenselijk is iemand met ‘je’ of ‘u’ aan te spreken. Maakt hij hierin een inschattingsfout dan kan dat leiden tot vervelende taferelen.

Verschillende soorten beleefdheidsvormen

Volgens Brown en Levinson (1987) kunnen we spreken over twee verschillende soorten beleefdheid. Aan de ene kant de ‘positive politeness’, dit is een vorm die te maken heeft met de sociale afstand: we stemmen onze aanspreekvorm af op hoe aardig of solidair we iemand vinden. Aan de andere kant ‘negative politeness’, deze vorm heeft te maken met status: hiermee wordt aangegeven waarin we verschillen van de ander (Van Waveren 2004: 21). Als er een lage sociale afstand en weinig verschil in status is tussen de personen, dan wordt er vaak gebruikgemaakt van ‘je’ en ‘jou’ en omgekeerd.

Aan de theorie die Brown en Levinson ons verschaffen is nog een derde factor toe te voegen die mede de keuze bepaalt hoe mensen het beste aangesproken kunnen worden: leeftijd. Vermaas (2002) zegt in haar artikel dat het gebruik van ‘u’ tegen oudere mensen afhankelijk is van de leeftijd. Van de jongere generatie zegt minder dan een kwart ‘u’ tegen een ouder persoon, terwijl een oudere generatie in bijna driekwart van de gevallen ouderen met ‘u’ aanspreekt. Is dit een verklaring waarom Matthijs van Nieuwkerk in het geval van Willeke van Ammelrooy voor ‘u’ heeft gekozen?

Afspraken over aanspreekvormen

Het gebruik van u of jijEr bestaan geen vaste afspraken over aanspreekvormen. Vaak zeggen we automatisch ‘je’ of ‘u’, maar soms bestaat er een situatie waarbij je geen idee hebt wat het meest geschikt is. Hoe we iemand aanspreken wordt niet alleen bepaald door de sociale afstand, status en leeftijd, het kan ook worden beïnvloed door de sfeer van het moment (Grezel 2002). Ook Matthijs en tafeldame Yvon Jaspers komen voor deze lastige kwestie te staan. Dit is het beste te illustreren aan de hand van een voorbeeld. In de uitzending van 16 februari 2011, spreekt Matthijs prins Maurits aan met ‘u’. Deze keuze is gemaakt – zo blijkt later – omdat er een bepaalde sociale afstand is. Yvon Jaspers daarentegen spreekt de prins aan met ‘je’. Dit komt zoals de prins zelf zegt doordat ze elkaar al kennen. Hieruit blijkt dus dat er geen vaste afspraken bestaan en dat je zelf in de situatie beslist wat het meest geschikt is.

De keuze van de interviewer

In een interview is het altijd belangrijk te achterhalen wat de rollen zijn van de gesprekspartners en hoe de gesprekspartners moeten worden aangesproken. Voor een soepel gesprek is een goede gesprekschemie belangrijk. Deze ontstaat wanneer de rolverschillen wegvallen, zonder dat de een zich moet aanpassen aan de ander. Een interviewer probeert altijd de sociale afstand te verkleinen en daarmee de ander op zijn gemak te stellen (Van Waveren 2004: 23). Juist voor televisie-interviews is dit extra belangrijk. De presentator spreekt voor een groter publiek: niet alleen de mensen die in de studio aanwezig zijn, maar ook alle kijkers die thuis op de bank zitten.

Een bepaalde situatie waarin mensen zich bevinden, kan tot een onverwachte keuze leiden. Deze onverwachte keuze is het beste te begrijpen aan de hand van een concreet voorbeeld. In de aflevering van 22 februari 2013 wordt Martin Šimek aangesproken met ‘je’ en ‘jou’. Dit gebeurt ondanks het feit dat Šimek wel degelijk een stuk ouder is dan Matthijs. Hier zorgt leeftijd dus niet voor de doorslaggevende aanspreekvorm. Een verklaring dat Matthijs in dit geval kiest voor ‘je’ en ‘jou’ boven ‘u’ kan gevonden worden in de sociale afstand. Aangezien deze sociale afstand enigszins klein is tussen de interviewer en de gast – Šimek is tenslotte vaker aanwezig bij De Wereld Draait Door – zal Van Nieuwkerk in dit geval eerder voor ‘je’ en ‘jou’ kiezen.

Het format van De Wereld Draait Door

Een format zoals het programma De Wereld Draait Door brengt bepaalde verwachtingen met zich mee. Het heeft een bepaald tempo, het wordt vroeg op de avond uitgezonden en jongeren vormen een aanzienlijk deel van de kijkers (rond de 150 duizend). Je verwacht van het programma dat het een jonge en vlotte uitstraling heeft. Het gebruik van ‘je’ en ‘jou’ geniet dan ook de voorkeur boven ‘u’.

Als presentator van De Wereld Draait Door heeft Matthijs van Nieuwkerk een belangrijke rol. Hij draagt het programma, hij moet ervoor zorgen dat het goed blijft lopen en dat de gasten zich op hun gemak voelen. In het programma De Wereld Draait Door is er sprake van grote diversiteit. Gesprekken over onderwerpen kunnen binnen een aflevering van zeer persoonlijk naar zeer zakelijk gaan. Het taalgebruik en het gebruik van verschillende aanspreekvormen worden dus continu aangepast aan de verschillende gesprekssituaties en gasten (Van Zoonen 2002: 156). Een interessante aflevering die deze diversiteit illustreert is de uitzending van 28 februari 2013. De thema’s van deze aflevering lopen uiteen van politiek tot aan persoonlijkere gesprekken over transseksualiteit. Continu moet Van Nieuwkerk hier dus opnieuw bepalen welke aanspreekvorm het meest geschikt is.

Aanspreekvormen in De Wereld Draait Door

Het tutoyeren ten opzichte van het vousvoyeren wint in de loop der jaren terrein. Dat het gebruik van ‘je’ en ‘jou’ sterk is toegenomen, is ook duidelijk zichtbaar in de interviews die Matthijs afneemt. De volgende voorbeelden geven het regelmatige gebruik van de aanspreekvorm ‘je’ of ‘jou’ aan, wanneer er in eerste instantie ‘u’ verwacht wordt. In de uitzending van 22 januari 2013 zegt Matthijs van Nieuwkerk tegen Sonja Barend: ‘In 1978 ontmoette je haar.’ ‘Toen zij stopte ben jij ook gestopt met je talkshow.’ In dit geval werd ‘u’ verondersteld vanwege de leeftijd van mevrouw Barend. Een ander voorbeeld wordt gegeven in de aflevering van 8 maart 2013. Matthijs van Nieuwkerk zegt tegen Erik van Gruijthuijsen (directeur van het ANP): ‘Erik ik begin met jou, want we gaan kijken naar een compilatie van journaals over de hele wereld.’ In dit geval werd ‘u’ verondersteld vanwege de status van Van Gruijthuijsen.

Zeg je ‘u’ of ‘je’ Matthijs?

We weten dat de keuze welke aanspreekvorm gebruikt wordt afhankelijk is van de sociale afstand, status, leeftijd en context. Het is interessant om ons nogmaals goed te richten op Matthijs van Nieuwkerk zelf. Er is met enige zekerheid een patroon te ontdekken dat Matthijs hanteert als hij iemand aanspreekt. Opvallend is namelijk dat artiesten, kunstenaars, journalisten en mensen die vaak in De Wereld Draait Door komen aangesproken worden met ‘je’ en ‘jou’, terwijl zakelijke mensen, professoren en mensen die zelden in het programma komen, aangesproken worden met ‘u’.

Toch is er bij Matthijs van Nieuwkerk niet altijd sprake van consistent gedrag. Zoals al eerder aangegeven in de voorbeelden, doet hij soms het tegenovergestelde van hetgeen het publiek van hem verwacht. De meest logische verklaring hiervoor is dat hij zich vooral laat leiden door de sociale afstand. Als hij iemand goed kent, ongeacht of het een persoon is die ouder is of een hogere status heeft, spreekt hij deze persoon toch aan met ‘je’ of ‘jou’. Hierop zijn wel uitzonderingen. In het geval van Willeke van Ammelrooy heeft hij zijn keuze wel degelijk laten afhangen van de leeftijd en niet van de sociale afstand. Indien er nog geen afspraken over de aanspreekvorm zijn gemaakt en het is 19.30 uur dan komt het voor dat Van Nieuwkerk tijdens de uitzending vraagt of hij mag tutoyeren. Deze keuze kan voortkomen uit het feit dat hij zijn gast niet wil passeren en daardoor zelf onbeleefd overkomt.

De beleefdheid draait door

Zodra je dus op de stoel van Matthijs zou zitten zijn er verschillende overwegingen waarop je de keuze van aanspreken kunt baseren. Om beleefd over te komen bij je gast, houd je zowel rekening met de ‘positive politeness’ (sociale afstand) als de ‘negative politeness’ (status). Daarnaast bepalen leeftijd en de sfeer van het moment ook de aanspreekvorm. In een interview is een goede gesprekschemie uitermate belangrijk. Deze kan ontstaan doordat de rolverschillen wegvallen, zonder dat de een zich moet aanpassen aan de ander. In De Wereld Draait Door baseert Matthijs van Nieuwkerk zijn keuze vooral op de ‘positive politeness’. Hoe zou u dat doen als de camera op u gericht stond?

Verder lezen

Brown, P. en S. Levinson (1987). Politeness. Some universals in language usage. Cambridge: Cambridge University Press.

Grezel, J.E. (2002). U of jij: wat moet je nou? Aanspreekvormen in Nederland en Vlaanderen. Onze Taal 10: 264-267.

Vermaas, J.A.M. (2002). Veranderingen in de Nederlandse aanspreekvormen van de dertiende t/m de twintigste eeuw. Utrecht, LOT.

Waveren, van M. (2004). Interviewen: onthullend en respectvol. Bussum: Coutinho

Zoonen, van L. (2002). Media, Cultuur en Burgerschap; een inleiding. Amsterdam: Aksant.

Reacties

Er is één reactie over “Hoe maakt u het Matthijs?”

  1. joke says: | 03/06/2013 om 21:21

    Sharon,

    Interessant onderwerp.
    Duidelijk omschreven.

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.