Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Woordenboer. Op Posted on 4 mei, 2011by

Mr Spock: Dat is niet logisch!Wat doe je als je tegenstander in een discussie een drogreden gebruikt? In de argumentatieleer wordt meestal ontmaskeren aanbevolen: aantonen dat het gebruikte argument ongeldig is, zodat de tegenstander het intrekt. In de praktijk verlopen weinig discussies op deze manier. Soms is het effectiever om te reageren met een andere drogreden. Maar vaak is het beter om helemaal niet op de drogreden in te gaan.

Argument intrekken niet de oplossing

Drogredenen worden meestal geanalyseerd door rationalisten, die het liefst alle drogredenen zouden uitroeien. Maar het is een illusie om te verwachten dat deelnemers aan een discussie een argument intrekken zodra je hen op de ongeldigheid hiervan wijst. En zelfs als een deelnemer zijn argument intrekt, kan hij het niet uit de hoofden van het publiek wissen. Bovendien maakt het buiten de rechtszaal een zwakke indruk als je een beroep doet op vormfouten.

Discussie over drogredenen

Gebouwen in de vorm van een hakenkruisDe meningen over wat een drogreden is lopen sterk uiteen. Momenteel woedt in Nederland een politieke discussie over de vraag of je Geert Wilders met Adolf Hitler mag vergelijken. Dit naar aanleiding van een cartoon op de VARA-website Joop.nl en een omstreden lezing van Volkskrant-columnist Thomas von der Dunk. Tegenstanders van de vergelijking noemen zo’n argument een Godwin, een drogreden die zo extreem is dat je met het gebruik hiervan automatisch de discussie verliest.

Ontmaskeren alleen in bepaalde omstandigheden effectief

Het ontmaskeren van een drogreden is slechts in bepaalde omstandigheden aan te bevelen:

  • Als het argument zo zwak is dat het de geloofwaardigheid van de tegenstander onderuit haalt, bijvoorbeeld als het niet meer is dan een scheldpartij.
  • Als er een misleidende voorstelling wordt gegeven van de standpunten waar de discussie over gaat.
  • Als beide partijen geacht worden samen te werken, bijvoorbeeld bij een discussie tussen verschillende afdelingen van een organisatie.

Geduldige indruk maken met correct tegenargument

Naast ontmaskeren, zijn er andere rationele reacties mogelijk op een drogreden. Zo kun je antwoorden met een correct tegenargument, zonder de drogreden te veroordelen. Bijvoorbeeld door met harde cijfers aan te tonen dat een generalisatie niet klopt. Je vecht dan met ongelijke wapens. Deze reactie werkt dus het best als het publiek slim genoeg is om de drogreden zelf te herkennen. Het voordeel is dat je zo niet overkomt als een betweter, maar juist een geduldige indruk maakt.

De meest rationele reactie is nagaan of het argument dat jij als een drogreden beschouwt, misschien toch een geldig argument is. Want de categorisatie van een argument zegt niet alles over de geldigheid ervan. Soms is er bijvoorbeeld niets mis mee om een deskundige te vertrouwen, ook al is dat een autoriteitsargument.

Rationeel of irrationeel discussiëren?

Moeten we er dan naar streven om zo rationeel mogelijk te discussiëren, ondanks alle menselijke zwakheden? Nee, want dat kan averechts werken. Mensen die overtuigd zijn van een bepaalde opvatting, worden soms juist fanatieker wanneer ze geconfronteerd worden met feiten die hun overtuiging tegenspreken (Nyhan & Reifler, 2010).

Bovendien is rationeel denken niet per se beter. Bij ingewikkelde keuzes leidt onbewust nadenken (‘er een nachtje over slapen’) tot betere beslissingen dan bewust nadenken (Dijksterhuis, 2007, p. 128). We weten per definitie niet hoe onbewust nadenken werkt, maar gevoelens zullen hierbij een grotere rol spelen dan logica.

Het Afghaanse meisje SaharZijn irrationele reacties op drogredenen dan effectiever dan irrationele reacties? Niet altijd, maar er zijn mogelijkheden die bij bepaalde omstandigheden passen. Sommige soorten drogredenen spreken elkaar van nature tegen: een autoriteitsargument kan worden gebruikt tegen een argumentum ad populum, of omgekeerd. Een anekdote kan worden aangevoerd om een generalisatie te ontkrachten. De eerder genoemde Thomas von der Dunk doet dat in zijn column van 28 april in de Volkskrant: hij beweert dat de PVV het Afghaanse meisje Sahar wilde uitzetten omdat een goed opgeleide, succesvol geïntegreerde allochtoon het ongelijk van het rechtse populisme zou bewijzen.

Ongeldige argumenten omdraaien

Debate Tips: Slippery slope arguments usually slip both ways / "We can't! If we illegalize gay marriage, all marriage is in danger! Next thing, we'll have to illegalize straight marriage, and then marriage to Jesus!"Met iets meer creativiteit kun je soms dezelfde drogreden omdraaien. Max Pam reageerde op de lezing van Von der Dunk door hem zelf met Hitler te vergelijken. En een ‘hellend vlak’ kun je laten kantelen. Dat idee haal ik niet uit een wetenschappelijk artikel, maar uit de webcomic SMBC van natuurkundestudent Zach Weiner. Deze cartoon is een reactie op het argument ‘Als we het homohuwelijk toestaan, moeten we straks ook polygamie en seks met dieren legaliseren’.

Het mooie van deze truc is dat de tegenstander geen bezwaar kan maken tegen je manier van redeneren. En als iemand anders bezwaar maakt, kun je zeggen dat je het ironisch bedoelde.

Drogredenen bespotten

XKCD: "The 9/11 truthers responded poorly to my compromise theory."Een stap verder dan ironie is het belachelijk maken van de drogreden. Deze reactie werkt het best als het publiek zich niet identificeert met de tegenstander. In mijn boek Overtuigen trek ik het principe ‘De waarheid ligt in het midden’ door tot in het belachelijke:

Als je maar twee sprekers met een tegengestelde mening aan het woord laat komen, heb je hoor en wederhoor gepleegd. Ook al is een van de twee een idioot. Volgens dit principe is de ene toren van de Twin Towers neergehaald door terroristen van Al-Qaida en de ander door een grootschalige samenzwering binnen de Amerikaanse regering.

Zo’n overdrijving is een voorbeeld van de drogreden reductio ad absurdum. Later zag ik dat exact dezelfde gedachte al in een cartoon was gebruikt, in de webcomic XKCD.

Negeerstrategie meest effectief

Over het algemeen is helemaal niet op een argument reageren het meest effectief, of het nu een drogreden of een geldig argument is. Dit is niet de makkelijkste oplossing. Want het is moeilijker om zelf een overtuigend betoog te houden dan gaten te schieten in het betoog van een ander. Het is ook niet de bedoeling om het publiek direct van mening te laten veranderen – dat is te ambitieus – maar om een sympathieke indruk te maken, de gewenste emoties op te roepen en de onderwerpen die je belangrijk vindt onder de aandacht te brengen. En die doelen bereik je niet door een ander af te kraken.

Iemand die de negeerstrategie goed beheerst is Mark Rutte, die in de verkiezingsdebatten van 2010 de argumenten van de andere lijsttrekkers pareerde met een simpele uitroep als ”Onzin!” en vervolgens zijn eigen stokpaardjes herhaalde. Kortom, door argumenten te negeren kun je minister-president worden. Of is dat een drogreden?

Verder lezen

  • Den Boer, E. (2011). Overtuigen. Culemborg: Van Duuren Media.
  • Dijksterhuis, A. (2007). Het slimme onbewuste: Denken met gevoel. Amsterdam: Bert Bakker.
  • Nyhan, B. & Reifler, J. (2010). ‘When Corrections Fail: The Persistence of Political Misperception’. Political Behavior, 32, 303–330 (PDF).

Reacties

Geen reacties over “Hoe reageer je effectief op drogredenen?”

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.