Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Universiteit van Amsterdam. Op Posted on 13 maart, 2012by

potlood verkiezingLandelijke verkiezingen betekenen in Nederland oorlog. De strijd om de kiezer wordt uitgevochten voor het kritisch oog van menig landgenoot. Daarbij klampen politici én kiezers zich vast aan de partijbijbel: de partijprogramma’s. De enige geschreven stukken die er in campagnetijd écht toe doen. Wie ze kritisch leest, ontdekt dat metaforen in veel van die programma’s terugkomen. Maar waarom eigenlijk?

Partijprogrmma’s: ambtelijk stuk of goed verhaal?

Het partijprogramma is een belangrijke leidraad gedurende de verkiezingen. Dit betekent dat de kans groot is dat er veel mensen zijn die bij hun uiteindelijke partijkeuze terug zullen vallen op de programma’s die de partijen zelf geschreven hebben. Natuurlijk spelen er ook andere zaken een rol bij de partijkeuze, maar wie een gedegen en onderbouwde stem wil uitbrengen, doet er goed aan om de programma’s er nog eens op na te slaan. De programma’s zijn echter een stuk langer van stof dan een partijpuntenoverzicht in de gemiddelde Nederlandse krant en zijn daardoor ook minder toegankelijk. Des te meer reden voor de schrijvers van het stuk om hun best te doen de standpunten in een mooi, goed lopend verhaal te gieten.

Tropen, schema’s en metaforen

Aantrekkelijk geschreven teksten kun je onder meer bereiken door beeldend te schrijven, oftewel: door het gebruik van stijlfiguren (Burger en De Jong, 2009). Stijlfiguren worden onderverdeeld in 2 categorieën: tropen en schema’s.

  • Bij tropen wordt het bedoelde indirect tot uiting gebracht; er is sprake van een vergelijking (Schellens en Steehouder, 2010)
  • Schema’s waarborgen de afwijking van normaal taalgebruik meer aan de oppervlakte, bijvoorbeeld door rijmklanken (assonanties) of alliteraties.

Een troop die veel gebruikt wordt, is de metafoor. Deze term wordt in 2 betekenissen gebruikt. Sommigen hangen de opvatting aan dat er sprake is van een metafoor bij alle vormen van beeldspraak die stoelen op overeenkomst, anderen hanteren een iets engere definitie: alleen beeldspraak waarbij het onderwerp niet genoemd wordt, behoren tot metaforen (Schellens & Steehouders, 2010; Burger & De Jong, 2009). Zelf gebruik ik de eerste definitie, waardoor de metafoor als stijlmiddel breder kan worden opgevat en ingezet door politieke partijen.

Zieke overheidsfinanciën en culturele broedplaatsen

programma PvdADe metafoor is een retorisch figuur dat regelmatig terugkeert in de programma’s van de 2 partijen die bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen in 2010 het grootst werden, namelijk de VVD (31 zetels) en de Partij van de Arbeid (30 zetels). Enkele voorbeelden:

“De afgelopen vier jaar is er een zware hypotheek gelegd op onze toekomst en op die van onze kinderen.” (VVD)

“Ook de zogenoemde culturele broedplaatsen waar kraken gedoogd wordt, horen in Nederland niet thuis.” (VVD)

“Terugklimmen uit de crisis, de overheidsfinanciën gezond maken.” (PvdA)


programma VVD“De wereld klimt uit het dal omhoog.” (PvdA)

Natuurlijk bedoelt de VVD niet letterlijk dat er een hypotheek gelegd is op de toekomst – dat is immers praktisch gezien onmogelijk – en de Partij van de Arbeid streeft ernaar dat de overheidsfinanciën weer op orde gemaakt worden. Het gebruik van stijlfiguren, zoals de metafoor, dient echter niet alleen ter versiering van de tekst: beeldspraak wordt ook gebruikt om een tekst en de beweringen die daarin staan duidelijker en levendiger te maken. Schellens en Steehouder (2010) gaan nog een stapje verder en noemen een stijlfiguur een opzettelijke afwijking van normaal taalgebruik die tot doel heeft de overtuigingskracht van een tekst te versterken.

Tekstdoelen van partijprogramma’s

Dat de programma’s van politieke partijen aantrekkelijk geschreven moeten zijn, was al duidelijk. Immers; politici strijden om de gunst van de kiezer en die bereik je sneller wanneer je een prettige en vlot leesbare tekst voorschotelt. Amuseren is echter niet het hoofddoel van de partijtekst; het programma dient te informeren en te overtuigen. Beeldspraak is daarbij een handig en geliefd hulpmiddel vanwege het bekleden van een aantal functies.

Bij het informeren van de lezer van het partijprogramma is een metafoor handig, omdat de partij de potentiële kiezer wil laten weten hoe iets eruitziet, of dit nu letterlijk is (bijvoorbeeld een probleemwijk) of figuurlijk (een hypotheek als last op de toekomst). Een metafoor maakt datgene wat je te zeggen hebt, zichtbaar: het is een plaatje, maar dan in woorden (Burger en De Jong, 2009). Het verduidelijkt ook abstracte onderwerpen, zoals de wereldeconomie. Een voorbeeld uit het programma van de PvdA: ”Steeds meer mensen behoren tot een wereldwijde middenklasse, die in veel landen de ruggengraat van de economie vormt.”

De zorgkwestie als kruispunt

Arts en patiëntOvertuigen is het tweede doel dat de schrijvers van een partijprogramma voor ogen hebben. Natuurlijk hopen zij dat de inhoud van hun standpunten op zich al voldoende is om de kiezer op hun partij te laten stemmen, maar een middel om deze kans te vergroten is, wederom, het gebruiken van een metafoor. Vergelijkingen spreken tot de verbeelding van de potentiële kiezer, waardoor hij beter begrijpt wat er bedoeld wordt en de overtuigingskracht van het standpunt toeneemt. Een voorbeeld uit het partijprogramma van de VVD: ”We staan met de zorg op een kruispunt. (…) Voor de VVD is de keuze helder. We moeten doorgaan op de ingeslagen weg.” De zorg was een hekel punt tijdens de verkiezingsstrijd; meningen waren sterk verdeeld en partijen werden geacht kleur te bekennen. Door het gebruik van het kruispunt als metafoor voor de keuze en het ”doorgaan op de ingeslagen weg” wordt de kleur van de VVD duidelijk: De partij maakt, met behulp van beeldspraak, duidelijk welke kant zij op wil. Deze duidelijke metafoor steunt de overtuigingskracht van het argument: het is goed dat er marktwerking en dus concurrentie is in het zorgstelsel; daarom moeten we ermee doorgaan.

De metafoor: een multifunctioneel stijlmiddel

Wanneer we kijken naar de partijprogramma’s van de Partij van de Arbeid en de VVD, blijkt dus dat er veelvuldig gebruik gemaakt wordt van metaforen. Dit stijlfiguur kan verscheidene doelen dienen: amuseren, verhelderen, maar wat voor politieke partijen het interessantst wordt bevonden, is de overtuigingskracht. Deze strategische functie van de metafoor lijkt dan ook het belangrijkste argument voor het gebruik van metaforen in partijprogramma’s te zijn. En laten we eerlijk zijn: sprekende metaforen maken lange verhandelingen over Europese verdragen, de hypotheekrenteaftrek en de economische crisis toch een stuk aantrekkelijker om te lezen.

Verder lezen

  • Burger, P. en de Jong, J. (2009) Handboek stijl. Adviezen voor aantrekkelijk schrijven. Groningen: Martinus Nijhoff Uitgevers.
  • http://www.google.nl/landing/verkiezingsprogrammas2010/#, geraadpleegd op 13-11-2011
  • Schellens, P.J. en Steehouder, M. (2010) Tekstanalyse. Methoden en toepassingen. Assen: Van Gorcum.

Deze blog is een resultaat van de samenwerking met de Universiteit van Amsterdam. Voor het vak ‘Schrijven en herschrijven’ hebben studenten een blog geschreven. De beste blogs publiceren we op Tekstblog.

Reacties

Er is één reactie over “Hypotheken op de toekomst: metaforen in verkiezingstijd”

  1. Weer wat geleerd. Ga deze site in de gaten houden, moet zeggen: erg interessante artikelen hier en daar. Gr. http://hypotheekmaandlastenberekenen.net/ µ

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.