Het gebeurt niet zelden dat politieke toespraken doorspekt zijn met beeldend taalgebruik om de toehoorder bij de les te houden. Zo is de metafoor een bekende aandachtstechniek. Speechschrijvers plaatsen vaak een metafoor in de inleiding van een toespraak om toehoorders te prikkelen. Soms zetten politici de metafoor ook in het middenstuk door. Maar is deze ook dan nog effectief?

Aandachtstrekkers: Zo oud als de weg naar Rome

Goede politieke speechschrijvers zijn in staat de luisteraar op allerlei manieren te prikkelen. Een speech die je oren gespitst houdt, komt niet vanzelf tot stand. Sterker nog: al sinds de oudheid proberen we toespraken zo interessant mogelijk te maken, met als doel de boodschap zo succesvol mogelijk over te brengen. Wie de aandacht van de toehoorder heeft, weet dat zijn woorden makkelijker blijven hangen.

Metaforen vasthouden effectief in politieke speeches

In de praktijk komt het veelvuldig voor dat dit soort aandachtstechnieken niet slechts in de inleiding voorkomen. Aristoteles beweerde dat het effectiever is om pas na de inleiding gebruik te maken van deze stijlmiddelen, aangezien de aandacht van de toehoorder pas na een tijdje dreigt te verslappen (De Jong, 2004). Hoe zit dat met de metafoor als aandachtstechniek? De metafoor komt inderdaad vaak voor in de inleiding van een politieke toespraak. Maar speechschrijvers  gebruiken een  metafoor niet meer alleen in de inleiding, maar zetten de metafoor door in het middenstuk. Draagt deze strategie bij aan het behouden van de aandacht van de toehoorder?

Marco Esser, speechschrijver voor politici, kent als geen ander het belang van aandachtstechnieken.  Esser: ‘Het gaat om de oneliners die doorkomen in de media’ (de Jong, 2006). Het is dus de taak van de politicus om zowel het volk als de media te blijven boeien en te voorkomen dat de belangstelling van het publiek na het inleidende gedeelte als een zwak vlammetje uitdooft. Esser weet dat aandachtstechnieken onmisbaar zijn in politieke toespraken. Het introduceren en doorzetten van een aandachtstechniek als de metafoor draagt bij aan zowel de samenhang van de politieke toespraak als het behouden van de aandacht van het publiek.

Eerst amuseren, dan overtuigen

In de politiek draait alles om de aandacht van de kiezer, die zijn keuze voor een politieke partij  voor een groot gedeelte baseert op de toespraken van politici. Hoe smeuïger verpakt, des te beter de boodschap te verteren is. Politieke toespraken zijn dan ook vaak overtuigend van karakter en niet zelden doorspekt van krachtige uitspraken. Het is van belang dat krachtige uitspraken zich niet slechts beperken tot de inleiding. Het is immers de grootste nachtmerrie van iedere spreker om zich na een minuut of vijf te realiseren dat geen mens nog naar hem luistert. Per slot van rekening is het belangrijk je publiek te enthousiasmeren. Wanneer dat bereikt is, wordt het als politicus een stuk makkelijker om het volk te overtuigen van de wenselijkheid van je beleid.

Politieke kwakzalver

Dat een enthousiast publiek van groot belang is moet voormalig politica Femke Halsema ook beseft hebben. Toen zij haar toespraak ‘Denk Groot, Stem Groen’  in 2009 hield, haalde ze na het inleidende gedeelte uit naar PVV’er Wilders: ‘Geert Wilders is een politieke kwakzalver. Hij wil de griep genezen met aderlatingen en hartepijn verminderen door een arm te amputeren’. Door in deze uitspraak gebruik te maken van een metafoor en zo de politieke acties van Wilders te vergelijken met medische missers, wist Halsema haar toehoorders alert te houden en probeerde zij hen te overtuigen van de onwenselijkheid van Wilders’ plannen. Haar metaforisch woordgebruik zet ze even later consequent door in haar speech: ‘De remedie is soms erger dan de kwaal’.

Hoewel Halsema uitblinkt in metaforisch woordgebruik, is ze zeker niet de enige in haar vak die gedurfde uitspraken in de vorm van aandachttrekkende stijlfiguren weet te gieten.

De trukendoos van Wilders

Geert Wilders heeft aan aandacht nooit gebrek. Dit heeft veel te maken met de manier waarop hij het volk op de hoogte brengt van zijn ideeën. Wilders weet krachtige metaforen uit zijn trukendoos tevoorschijn te toveren en schroomt niet om deze ook na de inleiding van zijn toespraken te gebruiken. Zo pleit hij in het middenstuk van zijn toespraak in 2011 voor ‘een veilig Nederland waar het tuig wordt opgepakt en uitgezet, en niet gesubsidieerd en geknuffeld’. De PVV’er gebruikt niet alleen een contrast om zijn standpunt over te brengen, hij gebruikt het woord ‘knuffelen’ als metafoor om aan te geven dat de strafmaatregelen ten op zichte van crimineel gedrag volgens hem niet streng genoeg zijn.

Tijdloos advies

Het moge duidelijk zijn: Aristoteles bleek tijdloze ideeën te bezitten: aandachtstechnieken, zoals de metafoor zijn minstens net zo belangrijk in het middenstuk van een toespraak als in de inleiding. Politici en speechschrijvers zullen er dan ook voor moeten waken dat de aandacht van het publiek niet snel verslapt. Wie er nog van overtuigd is dat aandachtstechnieken slechts toebehoren aan de inleiding van een politieke toespraak, kan ik alleen maar vragen: mag het een onsje meer zijn?

Verder lezen

• Jong, J. de. Het gaat om de oneliners die doorkomen in de media.Taal in het werk [3]: de speechschrijver. Uit: Onze Taal, april 2006, p. 96-99.
• Jong, J. de. Attentum, benevolum en docilem parare in de inleiding van toespraken. Proefschrift, 2004. beschikbaar via http://repository.ubn.ru.nl/bitstream/2066/19442/1/19442_eersmi.pdf
• Jong, J. de en B. Andeweg. Attentum, benevolum en docilem in toespraakinleidingen van professionele sprekers. Uit: R. Neutelings, N. Ummelen en A. Maes (red.). Over de grenzen van de taalbeheersing. Den Haag: Sdu Uitgevers, 2000 p. 251-262.

Deze blog is een resultaat van de samenwerking met de Universiteit van Amsterdam. Voor het vak ‘Schrijven en herschrijven’ hebben studenten een blog geschreven. De beste blogs publiceren we op Tekstblog.

Stem of voeg toe aan :