Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Universiteit van Amsterdam. Op Posted on 26 januari, 2012by

Alles is liefde, er zwemmen meer vissen in de zee en de ware liefde komt op je pad. Over de liefde drukken we ons al snel niet letterlijk maar metaforisch uit. En bij het schrijven van een liefdesliedje lijkt dit zelfs de norm. Wat zijn metaforen eigenlijk? Wat is hun invloed op tekstbegrip en waarom worden ze in popmuziek zo vaak gebruikt?

Metaforen in het dagelijks taalgebruik

Metaforen worden vaak als tekstversiering gezien. Maar zonder het door te hebben, drukken we ons vaak metaforisch uit. Spreken we over de liefde, dan spreken we van een reis: ‘deze relatie gaat nergens naartoe’ of ‘we hebben besloten ieder onze eigen weg te gaan’. Dit soort beeldspraak gebruiken we onbewust, omdat we liefde in onze gedachten conceptueel gezien ook écht als een reis beschouwen. Ons conceptuele systeem is daarmee fundamenteel metaforisch van aard. En het is juist dit conceptuele systeem dat aan de basis van ons denkpatroon, handelen en onze omgang met anderen staat (Lakoff & Johnsen, 2003). Dit komt ook in liedteksten tot uitdrukking. ‘De Kapitein II’ van Acda en de Munnik illustreert niet alleen hoe metaforen in een liedtekst gebruikt worden, maar ook dat metafoorgebruik tekstueel een sterk nummer oplevert.
Luister zelf
!

De basis van een metafoor

Hoewel we metaforen intuïtief gebruiken, blijkt uit onderzoek dat er achter hun schijnbare eenvoud een aantal redelijk complexe cognitieve processen schuilgaan. Een metafoor is een taalkundige vergelijking, waarbij het gaat om begrijpen en ervaren van het ene conceptuele domein in termen van het andere. Een metafoor heeft vrijwel altijd de vorm ‘A is B’. Domein B, het brondomein (source domain), is het conceptuele domein waaruit we de metaforische expressies plukken om een ander conceptueel domein te begrijpen. Het conceptuele domein dat hiermee verklaard wordt, domein A, is het doeldomein (target domain) (Lakoff & Johnsen, 2003; Kövecses, 2010).

Dit is het beste te begrijpen aan de hand van een concreet voorbeeld. In ‘De Kapitein II’ staat de vergelijking ‘onze liefde (domein A) is als een schip (domein B)’ centraal. ‘Het schip’ is het concrete conceptuele domein waaruit termen (het anker, het roer, etc.) geleend worden om het abstractere conceptuele domein ‘onze liefde’ te verklaren. Deze overdracht van betekenis van het ene concept op het andere is een belangrijk aspect van metaforen. Metaforen structureren, transformeren en creëren nieuwe kennis, ze roepen nieuwe emoties op en hebben daarmee ook een effect op (tekst)evaluatie (Kövecses, 2010; Sopory & Dillard, 2002).

Het verwerken van een metafoor

Maar daarmee zijn we er nog niet. De metafoor zelf, ‘onze liefde is als een schip’, wordt niet uitgesproken maar blijft impliciet; verder dan “’t is als een schip” komen de heren niet. De metafoor wordt expliciet gemaakt door metaforische linguïstische expressies; taalkundige uitspraken die onderdeel zijn van de taal of terminologie van het meer concrete conceptuele brondomein. Wat Acda en de Munnik wél zeggen is “Ben je net een beetje leuk weg van de kade. Ben je weg, gaat het anker alweer uit”. De concepten die te maken hebben met ‘een schip’, als onderdeel van de metafoor, worden gebruikt om duidelijk te maken dat de liefde zich niet zo ontwikkelt als gehoopt (Kövecses, 2010).

Dat we doorhebben dat er sprake is van een metafoor komt niet alleen door taalkundige uitspraken. Ook overeenkomsten die tussen bron en doel bestaan spelen een grote rol. Niet zomaar alle concepten kunnen klakkeloos met elkaar vergeleken worden. Dat liefde wordt vergeleken met een schip is dus geen toeval, maar alleen mogelijk omdat er in ons conceptuele systeem een set aan samenhangende overeenkomsten bestaat. Deze intern samenhangende overeenkomsten worden mappings genoemd. En omdat we ons juist richten op deze overeenkomsten, kunnen aspecten die inconsequent zijn met de metafoor uitgesloten worden. De eerder besproken taalkundige uitspraken conformeren zich naar bestaande en dus logische mappings, wat verklaart waarom we de metafoor ‘snappen’ (Kövecses, 2010; Lakoff & Johnsen, 2003).

De invloed van metaforen op tekstevaluatie

Niet iedere metafoor snappen we even snel. Er is een groot verschil tussen een normaal, alledaags concept, en een ‘nieuwe’ metafoor die 2 nog niet eerder geassocieerde concepten verbindt (Lakoff & Johnsen, 2003). Het is juist deze mate van conventionaliteit die bepalend is voor de verwerking van metaforen. Is een metafoor bekend, dan zal deze direct worden verwerkt; mapping is dan niet nodig. Bij een nieuwe metafoor is mapping tussen bron en doel wél nodig en moet teruggevallen worden op de meer stereotypische metaforen die ten grondslag liggen aan de nieuwe metafoor, hetgeen meer denkcapaciteit kost (McGlone, 2007).

Uit onderzoek naar vernieuwende metaforen in overtuigende teksten blijkt ook dat juist deze metaforen een grote invloed hebben op de overtuigingskracht. Dit is vooral zo als de metafoor niet te uitgebreid is, als het doel een bekend concept is en als de metafoor redelijk vooraan de boodschap wordt verwerkt. Met als gevolg een positieve invloed op de tekstwaardering (Sopory & Dillard, 2002).

Het einde van de weg

Metaforen zijn een vast onderdeel van ons taalgebruik en onze denkpatronen. Omdat ze een grote verklarende en concretiserende werking hebben, zijn ze uitermate geschikt voor liedteksten. Waar conventionele metaforen leiden tot een snel tekstbegrip, kosten nieuwe metaforen een grotere verwerkingskracht in ruil voor een hogere tekstwaardering. Liedjesschrijvers kiezen dus het liefst voor een nieuwe, maar niet vergezochte, metafoor om de tekst bij de luisteraar te laten beklijven. Grote kans dat je morgen nog ‘ben je net een beetje leuk weg van de kade’ aan het neuriën bent.

Verder lezen

  • Kövecses, Z. Metaphor, A Practical Introduction. New York: Oxford University Press, 2010.
  • Lakoff, G. & M. Johnsen. Metaphors we live by. London: The University of Chicago Press, 2003.
  • McGlone, M. ‘What is the explanatory value of a conceptual metaphor?’ Language & Communication 27 (2007): 109-126.
  • Sopory, P. & J. Dillard. ‘The persuasive effects of metaphor: A meta-analysis.’ Human Communication Research 28 (2002): 382-419.

Deze blog is een resultaat van de samenwerking met de Universiteit van Amsterdam. Voor het vak ‘Schrijven en herschrijven’ hebben studenten een blog geschreven. De beste blogs publiceren we op Tekstblog.

Reacties

Geen reacties over “Metaforen in Nederlandstalige liefdesliedjes”

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.