Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Universiteit van Amsterdam. Op Posted on 21 augustus, 2013by

Barack Obama

Op 21 januari 2013 hield president Barack Obama zijn tweede inaugurele rede ten overstaande van honderdduizenden Amerikanen. Zoals we van hem gewend zijn, wist hij zijn toehoorders tot tranen toe te roeren. Hoe weet Obama toch zo goed de emoties van zijn publiek te bespelen? En hoe draagt dit bij aan de kracht van zijn speeches?

Op 21 januari 2013 hield president Barack Obama zijn tweede inaugurele rede ten overstaande van honderdduizenden Amerikanen. Zoals we van hem gewend zijn, wist hij zijn toehoorders tot tranen toe te roeren. Hoe weet Obama toch zo goed de emoties van zijn publiek te bespelen? En hoe draagt dit bij aan de kracht van zijn speeches?

De klassieke retoriek van Obama

Volgens de Romeinse retoricus Quintillianus spelen emoties een grote rol bij het overtuigingsproces: “Niets kan een redevoering meer kracht verlenen dan emoties.” (IJzermans, 2011, p. 87). Net als de klassieke retoricus lijkt Obama de overtuigingskracht van emoties maar al te goed te beseffen.

Obama maakt in zijn speeches veelvuldig gebruik van wijsheden uit de klassieke retorica (De Jong, 2008, pp. 316-317). De Griekse filosoof Aristoteles (384 – 322) verstond onder retorica: “Het vermogen om bij elke zaak in te zien wat overtuigingskracht heeft.” (Aristoteles, 2004, p. 20). Het gaat dus met andere woorden in de retorica om het vinden van de overtuigingsmiddelen die het meest geschikt zijn voor het publiek dat overtuigd moet worden (Van Eemeren, 1992, p. 29).

De inaugurele rede vormt voor de president een gelegenheid om aan zijn volk duidelijk te maken wat hem bezielt en hoe hij een bevlogen leider voor zijn land wil zijn (Van Den Dool, 2013). Obama zal de overtuigingsmiddelen voor zijn rede daarom aanpassen aan het Amerikaanse volk dat hij wil overtuigen van zijn plannen en ideeën voor zijn tweede ambtstermijn.

Ethos, logos en pathos

Om het publiek te overtuigen onderscheidde Aristoteles in zijn Ars Rhetorica de drie overtuigingsmiddelen ethos, logos en pathos (Schellens & Steehouder, 2010, p. 83). Een retorisch talent als Obama zorgt ervoor dat ethos, logos en pathos in zijn toespraken in balans zijn. Hoe zijn deze overtuigingsmiddelen in zijn inaugurele rede vertegenwoordigd?

Met ethos probeert een spreker zijn publiek te overtuigen van zijn eigen geloofwaardigheid. Dit is niet iets wat een spreker zelf heeft, maar wat het publiek aan hem toeschrijft (Braet 2007b, p. 50). In zijn inaugurele rede maakt Obama gebruik van ethos door zich nadrukkelijk niet verheven boven het volk op te stellen. Dit doet hij bijvoorbeeld door meerdere malen te spreken over “we, the people”. Hiermee benadrukt de president dat hij deel uitmaakt van hetzelfde volk als zijn publiek en geeft hij impliciet aan dat hij weet wat er onder de bevolking leeft.

Logos is de argumentatie die een spreker in zijn redevoering gebruikt. Van de drie overtuigingsmiddelen is logos het enige argumentatieve middel. In zijn inaugurele rede koppelt Obama vaak zijn eigen standpunten aan algemeen aanvaarde stellingen:

“We, the people, still believe that our obligations as Americans are not just to ourselves, but to all posterity. We will respond to the threat of climate change, knowing that the failure to do so would betray our children and future generations.”

De meeste Amerikanen zullen aanvaarden dat ze niet alleen verplichtingen tegenover zichzelf hebben, maar ook tegenover het nageslacht. Aan deze algemeen aanvaarde stelling koppelt Obama het controversiële standpunt dat er op de dreiging van klimaatsverandering gereageerd moet worden. Daarmee maakt hij het aannemelijk dat klimaatsverandering moet worden tegengegaan. In de klassieke retorica heet dit type argumentatie een enthymeem (Van Eemeren et al., 1997, pp. 50-51).

Pathos is het overtuigingsmiddel waarmee de spreker met alle mogelijke verbale en non-verbale middelen de gemoedstoestand van zijn publiek probeert te beïnvloeden (Schellens & Steehouder, 2010, pp. 90-91). Obama is een meester in het bespelen van de emoties van zijn publiek. Op verschillende wijzen maakt de president in zijn inaugurele rede strategisch gebruik van pathos.

Amerikaans idealisme

Wij ‘nuchtere Nederlanders’ vinden huilende toeschouwers bij speeches van Obama vaak overdreven emotioneel. Maar Obama kent zijn publiek goed en spreekt in zijn speeches vaak over een typisch soort Amerikaans idealisme, dat Amerikanen zeer in hun presidenten weten te waarderen (De Jong, 2008, p. 319). Om deze typisch Amerikaanse idealen op te roepen, begint Obama zijn inaugurele rede met uitgebreide citaten uit de Amerikaanse grondwet:

“We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable rights, that among these are Life, Liberty, and the pursuit of Happiness.”

Het zijn waarden waar Amerikanen heilig in geloven. Met het noemen van deze waarden versterkt Obama het groepsgevoel tussen hem en zijn luisteraars. Het verwantschap tussen de president en zijn publiek wordt verder vergroot door te benadrukken dat zij allen Amerikaans zijn en door te spreken over de grootsheid van Amerika. Obama weet dat zijn publiek gevoelig is voor nationalistisch getinte uitspraken over de V.S. Daarom noemt hij de V.S. onder andere de machtigste natie ter wereld (for no one has a greater stake in a peaceful world than it’s most powerful nation”). Om deze reden laat Obama in zijn speeches over het algemeen vaak woorden als ‘Amerika’ en ‘Amerikaans’ vallen. Dit is ook te zien in de woordwolk hierboven, waarin de woorden staan die Obama het meest gebruikt in zijn speeches (De Jong, 2008, p. 317). Hoe groter het woord, hoe vaker hij het woord gebruikt. ‘America’ en ‘American’ zijn twee van zijn meest gebruikte woorden.

Muzikaliteit met stijlmiddelen

Obama is dol op stijlmiddelen die woorden en ideeën via klank of herhaling met elkaar verbinden (De Jong, 2008, p. 317). Door de vele alliteraties, woordherhalingen en de herhalingen van beginnen van zinnen (anaforen) krijgen zijn speeches ritme en bijna iets muzikaals.

Obama maakt zijn opsommingen vaak ritmisch door ze paarsgewijs op te bouwen en hij dient ze graag op in drieën:

“America’s possibilities are limitless, for we possess all the qualities that this world without boundaries demands: youth and drive; diversity and openness; an endless capacity for risk and a gift for reinvention.”

Met dit soort drieslagen zweept Obama zijn publiek op. Het derde deel van de opsomming vormt meestal de climax, die vaak gevolgd wordt door een daverend applaus van zijn publiek.

Naast deze drieslagen zijn voor Obama’s speeches de refreinen kenmerkend, die hij creëert door herhalingen van woordgroepen. Hiermee legt hij verbanden tussen onderwerpen die daarvoor nog gescheiden zaken leken. Een veelbesproken voorbeeld hiervan is de herhaling van “Yes, we can” in zijn overwinningsspeech in 2008. In zijn onlangs gehouden inaugurele rede herhaalt Obama vijfmaal de eerder genoemde frase “we, the people”. Daarmee koppelt hij uitspraken over zaken als gezondheidszorg, klimaatsverandering, oorlog en homorechten aan elkaar. Met deze vorm nodigt hij zijn publiek uit om deze zaken in een nieuw perspectief te zien en weet hij zijn toehoorders op een poëtische manier te emotioneren (De Jong, 2008, p. 318).

Contact met het publiek

Obama blinkt uit in het contact dat hij in zijn toespraken legt met zijn publiek. Op weergaloze wijze slaagt hij erin om zelfs in de grootste stadions contact te maken met zijn toehoorders.

Obama spreekt in zijn speeches meestal in de wij-vorm, het inclusieve ‘wij’ (Today we continue a never-ending journey”). Door de wij-vorm te gebruiken benadrukt de president dat hij en zijn toehoorders tot dezelfde groep behoren en daarom dezelfde ideeën aanhangen (Schellens & Steehouder, 2010, pp. 90-91). De wij-vorm doet een direct beroep op de luisteraar, waardoor zij zich meer betrokken voelen bij de speech.

Wat opvalt aan Obama’s stijl van speechen is dat het lijkt alsof hij alles uit zijn hoofd doet. Maar in feite heeft hij zijn techniek met de autocue zo geperfectioneerd dat amper te zien is wanneer hij zijn teksten voorleest. Waar je andere politici ziet stuntelen met papieren, lijkt Obama rechtstreeks tot zijn volk te spreken (De Jong, 2008, p. 319).

Overtuigingskracht van de emotie

Nu we gezien hebben op welke manieren Obama zijn publiek probeert te emotioneren, is de vraag hoe dit bijdraagt aan de kracht van zijn speeches, nog niet beantwoord. Waarom zou je als spreker met het opwekken van bepaalde emoties je publiek kunnen overtuigen?

Aristoteles geeft een vrij eenvoudige verklaring voor de overtuigingskracht van emoties. Volgens Aristoteles veroorzaken emoties altijd gevoelens van pijn of genot. Deze gevoelens leiden tot doelmatig gedrag dat erop gericht is het gevoel van pijn te verzachten of het gevoel van genot te laten voortduren. Angst is bijvoorbeeld een gevoel van pijn. Wanneer de emotie angst bij iemand opgewekt wordt, zal hij, om de pijn te verzachten, streven naar veiligheid (IJzermans, 2011, pp. 94-97).

Hoe dit effect in de praktijk werkt, is het beste te begrijpen aan de hand van een concreet voorbeeld. Laten we daarvoor nogmaals naar het hier bovenstaande citaat over klimaatverandering kijken. Obama noemt hier als gevolg van falen om te reageren op de dreiging van klimaatsverandering, het verraden van de toekomstige generaties. Dit mogelijke gevolg kan bij zijn toehoorders angst oproepen. Om deze angstgevoelens te verminderen, zullen toehoorders naar veiligheid willen streven. Daarom zullen zij geneigd zijn om Obama’s standpunt over klimaatsverandering te accepteren.

Als de tranen gedroogd zijn

“Niets droogt zo snel als tranen”, zo schreef Quintilianus. Het succes van Obama’s speeches hangt van meer af dan van zijn kwaliteit om zijn publiek te emotioneren. Maar nu is aangetoond hoe Obama in zijn inaugurele rede pathos toepast, is in ieder geval duidelijk hoe de president zo goed weet in te spelen op de emoties van zijn publiek en waarom misschien zelfs jij bij zijn toespraak een traantje weg moest pinken.

Reacties

Geen reacties over “Obama’s tranentrekkende retoriek”

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.