Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Universiteit van Amsterdam. Op Posted on 30 januari, 2012by

Open brief van Prins Bernhard in de Volkskrant Autoriteiten staan dagelijks in de schijnwerpers en worden door een grote groep mensen nauwkeurig in de gaten gehouden. Iedere misstap die zij begaan wordt bekritiseerd en voordat ze het weten hangt hun prominentepositie aan een zijden draadje. Wanneer ze eenmaal negatief in de publiciteit zijn geweest en het vertrouwen van hun achterban geschonden hebben, kan het schrijven van een publieke verdedigingsrede, oftewel een apologie, een oplossing bieden.

Wanneer schrijf je een apologie?

Ruud Lubbers negatief in het nieuws

Een apologie is een specifiek soort gerechtelijk betoog, een verdedigingsrede (Braet, 2007). Het tekstgenre wordt gebruikt door autoriteiten met als doel hun gezichtsverlies te herstellen en hun positie te redden. Deze autoriteiten bekleden vaak een belangrijke positie en hebben een voorbeeldfunctie ten opzichte van een grote groep mensen. Ze richten hun apologie dan ook aan deze grote groep mensen, en pogen door middel van het wekken van een sympathieke indruk en het inspelen op het gevoel van deze mensen hun doel te bereiken. 

Een goed voorbeeld van een bekende apologie is de open brief van Prins Bernhard die De Volkskrant op 7 februari 2004 publiceerde. Hierin stelt Prins Bernhard dat er onware en beledigende aantijgingen over hem en zijn familie zijn gepubliceerd en hij zich daarom genoodzaakt voelt zijn visie te geven op deze gebeurtenissen. Duidelijk is dat Prins Bernhard [autoriteit] zijn voorbeeldfunctie en positie als prins in het geding zijn, daarom heeft hij er groot belang bij zijn geleden gezichtsverlies bij het Nederlandse volk [grote groep mensen] te herstellen.

Hoe schrijf je een effectieve apologie?

In iedere apologie wordt gebruikgemaakt van terugkerende inhoudelijke elementen, een vergelijkbare vorm en een strategische woordkeuze. Al deze middelen worden ingezet om de apologie zo effectief mogelijk te maken. We zullen ze 1 voor 1 bespreken.

Inhoud van een apologie

Een opvallend inhoudelijk kenmerk is vanzelfsprekend dat er sprake is van een verdediging, maar dusdanig gecamoufleerd dat het daar niet direct op lijkt. De autoriteit doet het voorkomen alsof hij zich genoodzaakt heeft gevoeld deze apologie uiteen te zetten om het publiek nader te informeren en zijn kant van het verhaal uit te leggen. In alle gevallen is het doel echter het publiek te overtuigen van zijn standpunt en daarmee zijn gezichtsverlies te herstellen en zijn positie te redden. Zo wordt ook in de open brief van Prins Bernhard de verdedigende aard van de apologie gecamoufleerd.

Juist om die laatste reden acht ik het mijn plicht om aan de reputatie van mijn ouders recht te doen en mij mede uit eigen eergevoel over een aantal aantijgingen te uiten.

Prins Bernhard in het nieuws na Open brief

Tevens zien we dat er inhoudelijk veel aandacht wordt besteed aan het sympathiek weergeven van de autoriteit. Op meerdere fronten wordt de sympathieke, vooruitstrevende en goedgezinde aard van de autoriteit benadrukt. Ook bij Prins Bernhard zien we dat er een sympathiek, haast ontroerend beeld van hem geschetst wordt.

Ondanks die beperkingen kijk ik met voldoening terug op mijn leven. En nog steeds is dat de moeite waard ook al staan mijnlevenslust en mijn fysieke gesteldheid nogal eens met elkaar op gespannen voet en ben ik mij ervan bewust dat een langetermijnplanning niet zinvol is.

Daarnaast wordt er in een apologie strategisch ingespeeld op de denkbeelden en het gevoel van het publiek. Bepaalde passages worden zo geformuleerd dat ze medelijden en begrip bij het publiek oproepen en de vergevingsgezindheid prikkelen. Dit zien we ook terug bij de open brief van Prins Bernhard.

(…) ben ik nog altijd terughoudend met het bewandelen van de weg naar de rechter, ondanks het feit dat ik nog steeds doelwit ben van vele, vaak gemene en ongefundeerde aantijgingen in publicaties en in de media. Hoge bomen vangen nu eenmaal veel wind. Bovendien heb ik leren te leven met de beperkingen die mijn positie met zich meebrengt.

Wat tot slot opvalt op inhoudelijk vlak is dat het standpunt en de argumenten in een apologie zeer strategisch worden gekozen. Het standpunt van Prins Bernhard luidt als volgt:‘De grenzen van fatsoen zijn door publicisten (…) mijn inziens ver overschreden.’ Daarom voelt hij zich genoodzaakt zijn kant van het verhaal uiteen te zetten. Hiermee wekt hij de indruk dat hij het niet nodig had gevonden dit te doen, als het niet zover uit de hand gelopen was. Dit biedt een geheel ander en veel positiever perspectief, dan wanneer hij zich zonder directe aanleiding was gaan verdedigen.

Vorm van een apologie

De vorm van een apologie komt nauw overeen met de structuur van een algemeen betoog (Van Eemeren en Grootendorst, 1992). Allereerst is er sprake van een confrontatiefase waarin de desbetreffende autoriteit aankondigt dat hij een uiteenzetting zal gaan geven ter verdediging van een conflicterende situatie tussen hem en het publiek. Dit is dus ook de fase waarin de verdedigende aard van de apologie gecamoufleerd wordt.

Dominique Strauss-Kahn in het nieuws

Vervolgens is er een openingsfase waarin de feiten van het conflict nog eens op een rijtje worden gezet en bepaalde uitgangspunten tussen de autoriteit en het publiek worden gedeeld. Dit is een fase waarin regelmatig strategisch wordt ingespeeld op het publiek, omdat het creëren van gezamenlijke uitgangspunten een goede fundering legt voor een geslaagde apologie.
Daarna volgt de welbekende argumentatiefase waarin alle facetten van het conflict worden uitgelicht en in positieve zin door de autoriteit worden beargumenteerd. Tevens worden tegenargumenten weerlegd. Dit is de fase voor de autoriteit om alles in de strijd te gooien om het publiek van zijn onschuld te overtuigen.
De apologie wordt afgesloten met de afsluitingsfase. Hierin kan een korte samenvatting plaatsvinden, maar vaker wordt deze fase gebruikt om het gevoel van het publiek de genadeslag toe te kennen. Dit is de laatste kans van de autoriteit om het publiek voor zich te winnen, en daarmee zijn gezichtsverlies te herstellen en zijn positie te behouden.

Woordkeuze van een apologie

Opvallend is dat er veel gebruik wordt gemaakt van woorden en formuleringen die een positieve betekenis of associatie met zich mee dragen. Dat is eveneens een manier om het publiek een positief beeld te geven van de gehele situatie, en daarmee het publiek af te leiden van eventuele negatieve gedachten, en daarmee de vergevingsgezindheid te stimuleren.

Deze strategische woordkeuze zien we terug in de wijze waarop Prins Bernhard beargumenteert dat er geen sprake is van een relatie tussen zijn moeder en kolonel Pantchoulidzew.

Laat ik beginnen met te stellen dat mijn ouders een heel gelukkig huwelijk hadden, waarin liefdevol met elkaar en ook met de kinderen werd omgegaan. Echtelijke spanningen, die er ongetwijfeld ook wel eens waren, bleven voor mijn broer en mij onzichtbaar. Mijn vader was op-en-top een gentleman in taal en gedrag en deelde met mijn moeder strenge normen.

Tekstschrijvers, opgelet!

Dus mochten binnenkort de kranten weer eens schande spreken van 1 van onze autoriteiten, dan zeg ik: ‘Tekstschrijvers, opgelet!’

  • Camoufleer de verdedigende aard van de apologie.
  • Schets een sympathiek en ontroerend beeld van de betrokken autoriteit.
  • Speel in op de denkbeelden en het gevoel van het publiek.
  • Kies en formuleer je standpunt en argumenten strategisch.
  • Gebruik de structuur van een algemeen betoog.
  • Formuleer je woorden positief.

Verder lezen

  • Braet, A. ‘”Ik ben niet fout geweest, ik heb fouten gemaakt.” Een retorische kritiek van de apologie van Willem Aantjes (1978).’ De anatomie van overtuigingskracht. Verzamelde lessen over klassieke en moderne toespraken (en enkele andere wervende genres). A. Braet. Leiden: SNL, 2007.
  • Eemeren, F.H. van & R. Grootendorst. ‘Het analyseren en beoordelen van een betoog.’ Studies over argumentatie. F.H. van Eemeren en R. Grootendorst. Amsterdam: Boom, 1992: 235-264.
  • Prins Bernhard. ‘Open Brief van Prins Bernhard’. De Volkskrant, 7 februari 2004.

Deze blog is een resultaat van de samenwerking met de Universiteit van Amsterdam. Voor het vak ‘Schrijven en herschrijven’ hebben studenten een blog geschreven. De beste blogs publiceren we op Tekstblog.

Reacties

Geen reacties over “Red je gezicht, schrijf een apologie!”

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.