Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Van Luyken Communicatie Adviseurs. Op Posted on 19 april, 2011by

Lange zinnen en wollige alinea’s gaan ten koste van de leesbaarheid. Daarom streven tekstschrijvers naar eenvoud: ze schrijven kernachtig, houden zinnen kort en maken bewust gebruik van witregels en tussenkopjes. Maar eenvoudig taalgebruik is niet hetzelfde als Jip-en-Janneketaal. Te korte zinnen maken een tekst juist minder begrijpelijk. Goed tekstschrijven is de kunst om zo te schaven dat de zinnen de juiste hoeveelheid informatie bevatten. Niet te veel en niet te weinig. 

Prop niet te veel informatie in een zin

Even doorbijten en niet afhaken bij de volgende draak van een zin:

  • ‘Sinds Bas Eenhoorn, die op 9 april plotseling bekend werd als de (interim)burgemeester van Alphen aan den Rijn, in 2002 als voorzitter van de VVD in de aanloop naar de Tweede-Kamerverkiezingen zijn partijgenoten opriep de kiezers voortaan in klare taal toe te spreken om te voorkomen dat het electoraat nog massaler zou overstappen naar het kamp van Pim Fortuyn, die toen veel kiezers wegkaapte met zijn one liners, kent iedereen in Nederland het begrip Jip-en-Janneketaal.’ 

Die zin is te lang. Veel te lang. Dat is duidelijk. Beter zou zijn:

  • In 2002 riep Bas Eenhoorn, als voorzitter van de VVD, zijn partijgenoten op de kiezers voortaan toe te spreken in Jip-en-Janneketaal. Hij wilde daarmee voorkomen dat bij de Tweede-Kamerverkiezingen nog meer VVD-stemmen zouden weglekken naar Pim Fortuyn, de meester in helder taalgebruik. Sinds deze oproep is Jip-en-Janneketaal een begrip.

Dezelfde boodschap, zonder overbodige details, in 50 woorden in plaats van 74 . In 3 zinnen in plaats van 1 zin. Het resultaat is verfrissend. Die lang uitgesponnen zin lijkt misschien een geforceerd voorbeeld. Toch zul je ze de kost moeten geven, de auteurs die een massa informatie in 1 zin proberen te proppen. Ze  doen moeilijk terwijl het ook makkelijk kan. De oplossing ligt toch zo voor de hand: vaker een punt zetten.

Herschrijf gecompliceerde zinnen

In de praktijk blijkt het zetten van punten op de juiste plaats nog niet mee te vallen. Zo rijgt de schrijver van deze tekst over een terugbetalingsregeling de ene gecompliceerde zin aan de andere. De volledige tekst is 283 woorden lang. De eerste regels:

  • Aan het volgen van een cursus zijn kosten verbonden. De kosten welke gepaard gaan bij het volgen van nascholing worden elk jaar hoger: in totaal en individuele grootte. Cursusbijdragen ter grootte van € 1000,- of meer zijn geen uitzondering meer en komen veelvuldig voor, ook binnen onze organisatie.

Een communicatieadviseur die deze tekst op onze schrijftraining kreeg voorgelegd, maakte er een tekst van 200 woorden van. Het begin luidt:

  • Aan het volgen van een cursus zijn kosten verbonden. De kosten voor nascholing worden elk jaar hoger. Cursusbijdragen van duizend of meer euro zijn geen uitzondering meer.

Beter, maar ook hier zijn Jip-en-Janneke nog in geen velden of wegen te bekennen. Nee, dan de versie van 141 woorden. Deze cursist heeft duidelijk schrijftalent. Niet alleen zijn de zinnen korter. Overbodige details zijn gesnoeid. De tekst heeft een overzichtelijke alinea-indeling. De witregels zijn een weldaad voor het oog.

  • De kosten voor nascholing stijgen met het jaar. Cursusbijdragen van duizend euro of meer zijn niet langer uitzondering.

Té korte zinnen werken weer averechts

Nu kun je erover twisten of de versie van het schrijftalent wel Jip-en-Janneketaal is. Als je dat begrip letterlijk neemt, dan luidt het antwoord nee. ‘Ik ben Jip. Ik ben Janneke. Wij zijn van de VVD’. Dat zijn drie zinnen met een gemiddelde aantal van 3,7 woorden, terwijl de  zinnen van de cursist gemiddeld 11,5 woorden tellen. Niet letterlijk Jip en Janneke dus, hoogstens figuurlijk. En dat is maar goed ook, want al te zeer Annie M.G. Schmidt navolgen kan leiden tot teksten die niemand meer snapt. Een goed voorbeeld is de passage ‘Steden worden belangrijker’ uit een geschiedenisboek voor het vmbo:

  • In het begin waren heren nog de baas in de steden. Stedelingen moesten allerlei werk doen. Kooplieden en ambachtslieden vonden dat lastig. Ze vroegen aan hun heer stadsrechten. Een stad met stadsrechten mocht zichzelf besturen.

Taalonderzoekers van de Universiteit van Utrecht hebben aangetoond dat teksten als deze averechts werken. Door rigide en fantasieloze kleutertaal te gebruiken, slaan de schrijvers ervan de plank volledig mis:

  • Ze gebruiken korte fragmentarische zinnen.
  • Verbindingswoorden als  ‘maar’, ‘omdat’, ‘want’ en ‘toen’ ontbreken.
  • Vrijwel elke zin mist de noodzakelijke toelichting.

Kortom, de tekst ontbeert structuur en samenhang. De leerlingen tasten in het duister. En zij niet alleen, want welke lezer kan hier wel een touw aan vastknopen? De Utrechtse onderzoekers legden hetzelfde verhaal voor aan andere leerlingen, maar dan met langere zinnen en aangevuld met verbindingswoorden. En je raadt het al: zij haalden hogere scores bij toetsvragen over de inhoud. Structuur is voor de begrijpelijkheid dus net zo belangrijk als zinslengte. Daarom tot slot 5 tips voor een goede structuur:

  1. Bouw je betoog logisch op. Bijvoorbeeld van huidige situatie via gewenste situatie, aanpak en consequenties naar een advies.
  2. Denk en schrijf in alinea’s met een kernzin, een toelichting en een conclusie. De volgorde van deze elementen kan per alinea verschillen.
  3. Leid de lezer met duidelijk tekstsignalen van het ene element naar het andere. Gebruik woorden als ‘maar’, ‘toch’, ‘daarom’, ‘daardoor’, ‘dat komt doordat’ en ‘in samenhang daarmee’.
  4. Vat regelmatig samen. Bijvoorbeeld met woorden als ‘kortom’, ‘dus’, ‘alles bij elkaar genomen’.
  5. Voeg voldoende witregels in. Ze maken de tekst visueel toegankelijk en geven de lezer de kans steeds even ‘op adem te komen’.

Zitvlees

Als je deze wijze van werken nog niet hebt geïnternaliseerd, betekent schrijven extra opletten en extra hard werken. Dat blijft het overigens altijd.  Zitvlees is het belangrijkste lichaamsdeel voor de schrijver. Of in de onsterfelijke  woorden van Kees van Kooten: schrijven is zitten blijven tot het er staat.

Reacties

Er is één reactie over “Schrijven is zitten blijven tot het er staat”

  1. Bruikbare tips! Ik volg ze op.

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.