Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Universiteit van Amsterdam. Op Posted on 9 februari, 2012by

Wie kent ze niet: de witte posters met prikkelende teksten die ondertekend zijn met Loesje? Oneliners die meestal positief en grappig, maar tegelijkertijd vaak ook maatschappijkritisch zijn? Ze laten je glimlachen en zetten je aan tot nadenken, of je wilt of niet. Wat is het geheim achter deze oneliners? Welke stijlmiddelen zet Loesje in?

“Het leven op de wereld beter en mooier maken”

De organisatie achter de posters is vereniging en stichting Loesje. 1 keer per maand komen leden van de vereniging uit het hele land bij elkaar om samen te schrijven, meestal over een actueel thema. Daarnaast kunnen mensen teksten opsturen via de website van Loesje. Uiteindelijk kiest een eindredactie een aantal oneliners uit die op poster worden gezet. Er zijn veel posters met oneliners die alleen bedoeld zijn om te amuseren, maar daarnaast maakt Loesje ook posters waarmee zij mensen wil aanzetten tot nadenken. Dit zijn de opiniërende spreuken. Want, zo staat op de website www.loesje.nl:

Het recht op de vrijheid van meningsuiting is er niet voor niks. Laten we daar nog het recht op meningsvorming en meningsverandering aan toevoegen.

De ideële doelstelling van Loesje is: meningsvorming, -uiting en –verandering. Dit hoopt zij met de spreuken op de posters te bereiken.

3 manieren van tekstverwerking

Er zijn verschillende manieren waarop mensen boodschappen verwerken; dit geldt ook voor de teksten van Loesje. Een ontvanger kan de gegeven argumenten kritisch beoordelen; de boodschap wordt dan systematisch verwerkt. Maar misschien bevat de boodschap geen argumenten, of heeft de ontvanger geen zin in of geen tijd voor zo’n rationele en zorgvuldige evaluatie. Dan zal hij de tekst op een heuristische wijze verwerken, door bijvoorbeeld af te gaan op de hoeveelheid argumenten (‘hoe meer argumenten, hoe beter’), of op de deskundigheid van de zender (‘als een professor het zegt zal het wel waar zijn’). Ten slotte kan een lezer een tekst ook gevoelsmatig verwerken. Hij laat zich dan leiden door de gevoelens die de boodschap bij hem oproepen. Reclamemakers maken hier vaak gebruik van; zij geven geen argumenten, maar spelen puur op het gevoel door een bepaalde sfeer te creëren. Ook de schrijvers van Loesje-spreuken spelen in op het gevoel van de lezers. Dit doen zij door gebruik te maken van stijlmiddelen.

Amuseren, opiniëren en overtuigen

Zoals gezegd kent Loesje grofweg 2 soorten communicatieve doelen: er zijn posters met puur amuserende oneliners en er zijn posters met oneliners die niet alleen maar amuseren, maar ook opiniëren. Deze spreuken drukken een bepaald standpunt uit, met de bedoeling de lezer tot nadenken te stemmen. Opiniëren gaat minder ver dan overtuigen, waarbij de ontvanger moet worden overgehaald het standpunt te gaan delen. Toch heeft ook een opiniërende tekst overtuigende kenmerken; de schrijver wil immers dat de ontvanger op zijn minst gaat nadenken over het standpunt dat de schrijver met zijn tekst voor het voetlicht brengt. De schrijver wil daarmee bereiken dat de ontvanger vervolgens zélf een mening over het onderwerp kan vormen.

Retorische middelen

Welke stijlmiddelen zet Loesje in bij deze opiniërende oneliners? Uit een evaluatie blijkt dat de spreuken zich vooral kenmerken door het gebruik van :

  • ironie, zoals in: Strauss-Kahn. Ik hoopte nog dat hij was gearresteerd omdat hij voor het IMF werkt
  • woordspeling, zoals in: Haal asielzoekers uiet het verdonkhoekje
  • versieringen, zoals in: Zullen we alvast proberen de oppositie te formeren

Bovenstaande kenmerken zijn retorische middelen. De eerste 2 voorbeelden brengen de boodschap impliciet. In het derde voorbeeld staat de boodschap in rijmvorm; de taal is als het ware versierd. Teksten die dit soort retorische middelen bevatten, worden door lezers meer gewaardeerd (Van Mulken et al., 2003).

Gebruik ironie 

Ironische tekst

Ironie is bedekte, milde spot. Je bedoelt het  tegenovergestelde van wat je letterlijk zegt. De ontvanger wordt in eerste instantie op het verkeerde been gezet en moet de boodschap herinterpreteren om de eigenlijke bedoeling te achterhalen. Het verwerken van een ironische boodschap kost meer moeite. Maar als de ontvanger de ironie doorheeft, waardeert hij de boodschap meer. Het ontdekken van de grap compenseert de extra moeite die de ontvanger zich heeft moeten getroosten. Als je mensen wilt overtuigen, of je mening naar voren wilt brengen, loont het dus de moeite om ironie te gebruiken. Maar let op met impliciet gebruikte ironie, waarbij het niet direct duidelijk is of de boodschap ironisch bedoeld is of niet. Deze boodschappen zijn moeilijk te verwerken en worden juist minder gewaardeerd (Burgers, 2010).

Speel met woorden

Bij beeldspraak gebruik je zinnen of woorden op een humoristische manier. Dit kan op verschillende manieren. Zo kun je 2 bestaande woorden samenvoegen, zoals in het voorbeeld: Haal asielzoekers uit het verdonkhoekje. Hierbij is gebruikgemaakt van de woorden verdomhoekje en Verdonk. Maar je kunt ook een bestaande uitdrukking in een andere context plaatsen; in de spreuk Wie weet vinden ze in de Arabische wereld wel democratie 2.0 uit wordt uiteraard een vergelijking gemaakt met verbeterde versies van software. Ook bij beeldspraak is de boodschap op een bepaalde manier vormgegeven, waardoor lezers meer moeite moeten doen om de bedoeling te interpreteren (Van Enschot et al., 2004), maar ze waarderen dit soort boodschappen meer dan boodschappen zonder stijlmiddelen.

Versier de taal

Versieringen trekken de aandacht, maar ze veranderen (bijna) niets aan de betekenis. Teksten met versieringen zijn daarom makkelijker te verwerken dan teksten met ironie of beeldspraak (Van Enschot et al., 2004). Voorbeelden van versieringen zijn:

  • rijm, zoals in: Een beetje plakker schudt de hele wereld wakker;
  • alliteratie (herhaling van klanken aan het begin van woorden of lettergrepen), zoals in: Verboden vruchten. Dat zijn kinderen ja;
  • herhalingen, zoals in: Soms heb je zin soms heb je onzin;
  • vooropplaatsing (een woord of woordgroep wordt voor in de zin geplaatst, waardoor er nadruk op valt), zoals in: Kunst. Fluiten naar subsidie en het toch mooi laten klinken.

In persuasieve teksten worden stijlmiddelen door de ontvanger vaak erg gewaardeerd. Ironie en beeldspraak worden daarbinnen weer hoger gewaardeerd dan versieringen. Een combinatie van stijlmiddelen is ook mogelijk. De schrijvers van de Loesje-spreuken passen dat ook toe. Een waarschuwing is hier op zijn plaats: zorg ervoor dat de tekst niet te complex wordt.

Stijlmiddelen doen dus iets aan de vorm van een boodschap en deze vorm heeft invloed op de gevoelens van de ontvanger. Deze positieve gevoelens over de vorm beïnvloeden de waardering van de inhoud van de boodschap; als de verpakking deugt, dan ook de inhoud. De schrijvers van de Loesje-oneliners maken hier dankbaar gebruik van om hun doel te bereiken.

Verder lezen

  • Burgers, C. Verbal irony: Use and effects in written discourse. Enschede/Nijmegen: Ipskamp Drukkers, 2010.
  • Van Enschot, R., H. Hoeken & M. van Mulken. ‘Retorische vormen in tijdschriftadvertenties.’ Tijdschrift voor Taalbeheersing 26 (2004): 164-181.
  • Hoeken, H. ‘Logos, ethos en pathos in hedendaags sociaal-wetenschappelijk onderzoek.’ Lampas 34 (2001): 424-439.
  • Van Mulken, M., R. van Enschot-van Dijk, & H. Hoeken. ‘Woordspeling en waardering. De waardering voor verschillende typen woordspeling in advertentieslogans.’ Studies in Taalbeheersing 1. L. Van Waes, P. Cuvelier, G. Jacobs & I. de Ridder (red.). Assen: Van Gorcum,  2003: 343-354.

Deze blog is een resultaat van de samenwerking met de Universiteit van Amsterdam. Voor het vak ‘Schrijven en herschrijven’ hebben studenten een blog geschreven. De beste blogs publiceren we op Tekstblog.

Reacties

Er is één reactie over “Stijlfiguren in Loesje-oneliners: machtige middelen”

  1. Misschien is het een aardig idee om eens aan Loesje zelf te gaan vragen hoe ze haar teksten maakt. Vanaf de buitenkant zie je zo snel iets over het hoofd. Een heel aantal van haar intrigerende technieken is ook goed toepasbaar door schrijvers die geen Loesje heten.

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.