Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van Tekstpartners. Op Posted on 5 april, 2011by

Woordafwisseling door synoniemgebruik maakt een tekst aantrekkelijk. Maar begrijpt een lezer altijd het verband tussen de verschillende woorden? Een tweet over dit gedachtespinsel leidde tot een grappige reactie van een schrijvende collega: ‘Dit wil ik helemaal niet weten. Ik maak mijn teksten aantrekkelijker met synoniemen en jij zegt dat het minder begrijpelijk wordt!’ Hoe laveer je als tekstschrijver of journalist tussen aantrekkelijk en begrijpelijk?

Het dilemma: een aantrekkelijke of duidelijke tekst?

Bij schrijftrainingen leer je woordherhaling voorkomen. Bijvoorbeeld door in een volgende zin een verwijswoord met een vergelijkbare betekenis te gebruiken. Neem de volgende passage uit een eerder Tekstblog-artikel:

‘Je kunt ervoor kiezen clichés wel te gebruiken, maar op een bijzondere manier, door ze een ‘twist’ te geven. Met zo’n speling laat je als schrijver zien dat je het cliché herkent.’

Met ‘zo’n speling’ verwijs je naar ‘twist’ en met ‘ze’ naar ‘clichés’. Zo maak je je tekst aantrekkelijker. Maar een tekst met verschillende woorden voor hetzelfde  begrip loopt het risico onduidelijk te worden (Renkema, 2002). Dat betekent extra inspanning voor de lezer om verbanden te leggen. Verhoeven (1995) maakte een monstervergelijking met dit dilemma: ‘Hoe moet je nu varen tussen de Scylla van een onaantrekkelijke tekst en de Charybdis van een onduidelijke tekst?’

Perfecte synoniemen bestaan niet

Als je een synoniem gebruikt, moet je lezer terugkijken naar de vorige zin om begrippen te vergelijken. Wat dit extra lastig maakt, is dat er nauwelijks of geen woorden bestaan die een helemaal gelijkluidende betekenis hebben. Vandale.nl noemt als voorbeeld van een synoniem: ‘feliciteren’ en ‘gelukwensen’. Maar zijn deze woorden volstrekt inwisselbaar? Klinkt het niet maf als je tegen iemand zegt: ‘Gelukgewenst met je verjaardag’? Ik ga dat binnenkort eens uitproberen.

Hoe goed is jouw synoniem?

Volgens Oversteegen en Van Wijk (2011) kun je de mate van synonymie bepalen door de relatie tussen de 2 woorden te beoordelen op 6 aspecten:

  • Concepteigenschappen: de intensiteit van de woorden – Vergelijk bijvoorbeeld ‘goed’ met ‘uitstekend’.
  • Register: de sociale context waarin de begrippen gebruikt worden – Neem ‘relaxen’ en ‘chillen’. Ze hebben dezelfde basisbetekenis, maar chillen wordt vooral gebruikt in jongerentaal. Die context maakt dat de betekenis toch anders is dan van relaxen.
  • Lezing: de primaire vermelding in het woordenboek – Vergelijk het woord ‘lezing’ zelf bijvoorbeeld met ‘voordracht’. Dat zijn synoniemen waarvan de primaire betekenissen verschillen. Voor de eerste is deze ‘het lezen’ en voor de tweede ‘het voordragen’.
  • Selectierestricties: de uitwisselbaarheid van begrippen. – ‘Begeren’ en ‘verlangen’ zijn niet uitwisselbaar, want ‘begeren naar’ kan niet.
  • Telische rol: het doel dat in een begrip besloten ligt – Een ‘pamflet’ schrijf je om te overtuigen en een ‘folder’ om te informeren.
  • Agentieve rol: de herkomst die in het woord besloten ligt – Een ‘park’ is aangelegd en een ‘woud’ bestaat van oudsher.

Taalkundig heten de eerste 3 factoren paradigmatisch: je kiest het juiste woord door te kijken naar de gebruikscontext. De andere 3 factoren zijn syntagmatisch: je kiest het juiste woord door te kijken naar de taalcontext en via analyse van de (zins)structuur. De onderzoekers stellen dat hoe minder de woorden overeenkomen op deze 6 betekenisaspecten, des te zwakker ze zijn als synoniemen. En des te moeilijker het voor een lezer is om het verband te leggen tussen beide woorden.

Er zijn goede alternatieven voor synonymie

Voor de begrijpelijkheid van je tekst is het volgens Verhoeven (1995) beter om woorden op andere manieren af te wisselen:

  • Parafrase – Gebruik meerdere woorden om een eerder gebruikt begrip te omschrijven. Denk bijvoorbeeld aan de parafraserende bijnaam ‘de Italiaanse mediamagnaat’, of ‘de leider van Forza Italia’ als vervanging voor ‘Silvio Berlusconi’ De link is redelijk snel gelegd;
  • Perifrase – Gebruik een kleine parafrase waarbij je de eigenschappen van een persoon of object noemt in plaats van de persoon of het object dat je bedoelt. Vervang ‘het bos’ bijvoorbeeld door ‘een zee van ruisend groen’ en ‘die kat’ door ‘dat blazende en krabbende ondier’.
  • Hyponiem – Gebruik een verwijswoord dat eigenlijk een deelverzameling vormt. Met andere woorden: verwijs met een specifieke term naar een algemenere. Vervang bijvoorbeeld ‘woning’ door ‘bungalow’ of ‘villa’. Zorg er wel voor dat je verwijzing niet vergezocht klinkt of geforceerd.
  • Hyperoniem – Of doe het omgekeerde: verwijs met een algemene term naar een deelverzameling . Vervang ‘villa’ met ‘woning’ of ‘milieuproblematiek’ met ‘kwestie’, ‘probleem’ of ‘vraagstuk’. Dit is de meest effectieve manier van verwijzen. Veel mensen kiezen intuïtief voor deze stijlfiguur. Er is minder kennis nodig om de verwijzing te begrijpen en dus meer leesgemak. Als lezer leg je het verband moeiteloos.

Let op bij het verwijzen

Een hyperoniem verdient dus vaak de voorkeur boven een synoniem. Gebruik deze stijlfiguur wel op de goede manier: een tekst wordt alleen beter als het hyperoniem dat je gebruikt aansluit op het referentiekader van de lezer. Maar dat geldt natuurlijk voor elke tekst die je schrijft.

Verder lezen  

  • Oversteegen, L., en C. van Wijk (2011). A theoretical and empirical appraisal of synonymy as a relative notion. Manuscript, Faculty of Humanities, Tilburg University (submitted for publication);
  • Renkema, J. (2002). Schrijfwijzer (vierde editie). Den Haag: Sdu.
  • Verrhoeven, G. (1995). ‘Duidelijke afwisseling van termen; Berlusconi of de Italiaanse mediatycoon’, Tekstblad, 1 (3), 45-47.

Reacties

3 Responses over “Synoniemgebruik leidt tot moeilijkere teksten”

  1. Herkenbaar! Zelf las ik laatst nog een tekst waarbij ik me af en toe afvroeg of met dat woord nu hetzelfde bedoeld werd als een ander woord een paar zinnen eerder. Maar: dat ging om een te redigeren tekst over een onderwerp waar ik zelf niet veel vanaf wist. Ik denk dus dat het ook veel te maken heeft met hoeveel de lezer weet van het onderwerp, of hij/zij al in die betekenissfeer hangt en/of er bekend mee is. Oftewel: het hangt volgens mij ook af van de doelgroep, zoals altijd!

  2. […] schreef ik wel een nieuwe blog, maar die verscheen op een ander plekje. Het artikel is te lezen op Tekstblog. Het gaat over het gebruik van synoniemen. Die maken een tekst aantrekkelijker (niet steeds […]

  3. vaak zijn synoniemen vaak moeilijker worden. Het verband kan dan ook verloren worden. Het dus begrijpelijk dat de lezer niet alles meteen begrijpt.

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.