Tekstblog: een onafhankelijk, online platform voor tekst- en communicatieprofessionals

 

Door: van sbv anderetaal. Op Posted on 17 november, 2010by

bladzijde uit woordenboekVertalen is principieel onmogelijk, zo stellen sommigen. Want bij dat proces treedt altijd verlies op – van inhoud, connotaties, klankkleur enzovoorts. Anderen zijn er juist van overtuigd dat vertalen makkelijk is. Het eigenlijke denkwerk is immers al gedaan door de auteur, de vertaler hoeft de zinnen alleen nog maar even om te zetten. Zoals te verwachten, ligt de werkelijkheid ergens tussen die twee uitersten. Er worden wel degelijk geslaagde vertalingen geproduceerd, maar het proces is vaak verre van simpel.

Lineair overzetten vaak onvoldoende

Er zijn 2 redenen waarom het lineair overzetten van zinnen van de ene taal in de andere onvoldoende is:

  • De oorspronkelijke tekst is meestal geschreven voor andere lezers dan de doelgroep waarvoor de vertaling wordt gemaakt.
  • De opdrachtgever is vaak niet goed af met een ‘vertaling’, maar heeft in de eerste plaats een tekst nodig die optimaal beantwoordt  aan zijn communicatiedoel.

Vertalen voor een specifieke doelgroep

Wat is vertalen eigenlijk?  Een bekende definitie luidt: het omzetten van een tekst in een andere dan de oorspronkelijke taal, zodanig dat de vertaalde tekst volledig equivalent is aan de uitgangstekst. Dit is vaak verre van eenvoudig, vooral door die eis van volledige equivalentie. Dat is nogal wat. In het algemeen krijgt de vertaler een brontekst die is geschreven voor lezers uit het land waar die taal wordt gesproken. En nu moet hij die tekst zodanig overzetten dat zijn vertaling volledig equivalent is aan de oorspronkelijke tekst.

Houd rekening  met culturele verschillen

De eerste vertaalproblemen steken de kop op bij de informatieoverdracht. De beoogde lezers van de vertaling behoren tot een andere cultuur en beschikken niet over dezelfde kennis van de wereld. Daardoor zijn er vaak aanpassingen nodig om de informatie even duidelijk over te brengen als in de oorspronkelijke tekst. Cultuurgebonden elementen leveren daarbij vaak problemen op. Wat doe je met typisch nationale gerechten, zoals boerenkool met worst? En hoe vertaal je de beleving van een merk? Denk aan de HEMA met alle connotaties die de naam oproept bij Nederlanders. En er zijn meer verschillen waar je als vertaler rekening mee moet houden. Zo kunnen het rechtssysteem en het juridische kader van het bedrijfsleven heel anders zijn. De Engelse ‘private limited company’ is bijvoorbeeld wel ongeveer het equivalent van onze ‘bv’,  maar zeker niet exact hetzelfde. De vraag of ‘bv’ in een bepaalde tekst geschikt is als Nederlandse vertaling, hangt af van het soort tekst en van de vraag hoe essentieel het is dat het Engelse begrip heel exact overkomt. Vaak moet je als vertaler kiezen tussen:

  • Omschrijven;
  • Letterlijk vertalen;
  • Onvertaald overnemen met of zonder uitleg tussen haakjes;
  • Een equivalent hanteren dat ongeveer overeenkomt of – brutaler – besluiten dat er wel wat inhoud mag wegvallen. De tekst moet tenslotte wel leesbaar blijven.

En er is meer dan alleen inhoud. Ook aspecten als vorm, emotionele lading en overtuigingskracht moet je meevertalen. En dat vergt vaak meer dan alleen een zin correct overzetten.

De klant verdient meer dan een vertaling

In de praktijk zijn er heel veel situaties waarin een opdrachtgever niet blij zou moeten zijn met een vertaling in de strikte zin van het woord. Waarom bijvoorbeeld de onvolkomenheden van de brontekst overnemen in je vertaling? In de praktijk is de opgave van de vertaler veeleer: op basis van een uitgangstekst in de brontaal een tekst in de doeltaal produceren. En die moet optimaal aan het communicatiedoel beantwoorden. Wie een website laat vertalen, wil in de eerste plaats dat deze zoveel mogelijk rendement oplevert; hoe getrouw de vertaling het origineel volgt, is van secundair belang. Zo ook bij een handleiding. Die moet in vertaling in de eerste plaats heldere, volledige en juiste instructies geven.

In dat opzicht is de vertaler een wezenlijke schakel in de communicatie, die afhankelijk van de situatie meer of minder vrijheid moet nemen.

Geef de vertaler de ruimte en de middelen

Om dit communicatiedoel te bereiken, moet de vertaler de middelen en de ruimte krijgen. Een goede briefing is ook bij een vertaalopdracht van belang: wat wordt er van hem verlangd, voor welk doel en welke doelgroep vertaalt hij? Via welk medium wordt de vertaling verspreid?  En als hij informatie moet geven over een product, kan het echt helpen als de vertaler dat product ook kan zien en gebruiken.

Ik ben benieuwd hoe jij naar vertalingen kijkt. Blijf je vaak dicht bij de oorspronkelijke tekst of wijk je er soms opzettelijk vanaf? En zo ja waarom?

Verder lezen:

  • Naaijkens T., Koster C., Bloemen H. en Meijer, C.  (red.)(2010, tweede, herziene druk). Denken over vertalen, Tekstboek ver taalwetenschap. Vantilt.

Reacties

5 Responses over “Vertalen: niet naar een andere taal, maar naar een andere cultuur”

  1. […] Dit blogartikel was vermeld op Twitter door Tekstblog en sbv anderetaal, Sonja Brouwer. Sonja Brouwer heeft gezegd: Eerste bijdrage aan #Tekstblog staat online! http://bit.ly/c1Bkm7 […]

  2. Een goede vertaling is nooit een 1 op 1 vertaling van de brontekst. Om misverstanden te voorkomen overleggen wij veel met de opdrachtgever. Wat wil hij, wat is het doel van de tekst? Is het belangrijker dat de inhoud precies gelijk is of is het belangrijker dat het taalgebruik gelijk blijft? Vaak zijn beide belangrijk en moet er voor de perfecte balans worden gezorgd. Om hier goed op in te kunnen spelen, werken wij met vertalers die vertalen naar hun moedertaal. Ze kennen de cultuur en kunnen de vertaling hier ook naar maken.

  3. Vertalingen zijn en blijven essentieel, we hebben het nodig voor internationale communicatie en begrip. De vertaling zal nooit hetzelfde zijn als de brontekst, om toch dichtbij te blijven zijn professionele vertalers aan te raden. Vooral native vertalers. Dan blijft de eindtekst het dichtst bij de brontekst.

  4. Erg goed artikel. Een artikel vertalen is inderdaad niet letterlijk overschrijven wat er op papier staat in een andere taal. Bepaalde onderwerpen kunnen heel gevoelig liggen in andere culturen.

  5. Mooi om te lezen dat er meer mensen op deze manier denken! Bij vertalen of bijvoorbeeld het transcriberen van interviews en vergaderingen gaat het veelal niet zozeer om een tot op de letter exacte weergave van wat er gezegd werd, maar vaker wat de strekking en omstandigheden waren ten tijde van de woordenwisseling. Cultuur, nieuws en mimiek spelen daar dus ook een rol in.

Schrijf een reactie

Op deze pagina kunnen geen comments worden geplaatst.